Arama ve delil
Arama Kararı Olmadan Arama Yapılabilir mi?
Kısa cevabı evet, ama her yerde değil ve her gerekçeyle değil. Kanun, hâkim kararı bulunmayan hâller için dar bir kapı bırakmıştır; o kapının hangi durumda açıldığı, kimin açabildiği ve nerede hiç açılmadığı bellidir. Bu yazı CMK m. 116-119 çerçevesinde gecikmesinde sakınca hâlini, üst araması ile konut araması arasındaki farkı, önleme aramasını ve "sonradan onay aldık" cümlesinin gerçekte ne anlama geldiğini anlatır.
Kısa cevap
- Hâkim kararı olmadan arama yapılabilir; ancak bunun için gecikmesinde sakınca bulunan bir hâl ve Cumhuriyet savcısının yazılı emri gerekir. Savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri yeterli olabilir (CMK m. 119/1).
- Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin emri yetmez. Buralarda ya hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca hâlinde savcının yazılı emri aranır.
- Bir kişinin üstü, eşyası ve aracı için eşik daha düşüktür; evin kapısında ise en yüksek koruma vardır. Üst araması ile konut araması aynı kurala tabi değildir.
- Aramanın kendisi için kanunda genel bir "24 saat içinde hâkim onayı" mekanizması yoktur. Bu onay el koymaya ilişkindir (m. 127/3).
Kanun kimi yetkili kılıyor?
Adli arama üç basamaklı bir yetki düzeni üzerine kuruludur. CMK m. 119/1 bunu tek cümlede toplar: kolluk görevlileri, hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapabilir.
Aynı fıkra hemen ardından bir sınır çeker. Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, yalnızca hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Yani üçüncü basamak, yani kolluk amirinin emri, bu üç yer bakımından kapalıdır. Kolluk amirinin emriyle yapılan aramaların sonucu ayrıca Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir.
Arama için aranan şüphe eşiği ise CMK m. 116'da yazar: yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Şüpheli olmayan üçüncü kişilerin yerleri ise daha dar şartlarla, ayrı bir maddede düzenlenmiştir (CMK m. 117).
"Gecikmesinde sakınca var" demek yeterli mi?
Hayır. Bu ifade sihirli bir anahtar değildir. Gecikmesinde sakınca hâli, hâkimden karar almak için geçecek sürede delilin kaybolacağına, değiştirileceğine veya şüphelinin kaçacağına dair somut bir tehlikenin bulunmasıdır. Ölçüt, gecikmenin arama amacını fiilen tehlikeye düşürüp düşürmediğidir.
Dolayısıyla iki soru önemlidir. Birincisi: hâkimden karar alınamayacak nesnel bir engel gerçekten var mıydı? İkincisi: bu engel emrin kendisinde gerekçelendirilmiş mi? Kâğıda sadece kalıp bir cümle yazılması, o hâlin var olduğunu göstermez. Savunma tarafında en çok tartışılan noktalardan biri budur: uzun süredir takip edilen, günlerdir teknik takibi yapılan bir dosyada aniden "gecikmesinde sakınca" doğduğunu ileri sürmek zordur.
Emirde mutlaka bulunması gerekenler
- Aramanın nedenini oluşturan fiil, yani hangi suç iddiası.
- Aranacak kişi, aramanın yapılacağı yerin adresi ya da eşya.
- Karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi.
Bu üç unsur CMK m. 119/2 gereği açıkça gösterilir. Tutanağa ise işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır (m. 119/3). Savcı hazır değilse konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama için ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulur (m. 119/4).
Üst araması ile konut araması neden farklı?
Çünkü kanun korunan menfaati farklı ağırlıkta görür. Evin kapısının arkası, kişinin en özel alanıdır ve buraya girilmesi için en yüksek güvence aranır. Buna karşılık sokakta bir kişinin üstünün, çantasının veya aracının aranması aynı ağırlıkta değildir. Bu nedenle m. 119/1'deki sınırlama yalnızca konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar için getirilmiştir.
Pratikte bunun anlamı şudur: sokakta durdurulan bir kişinin üstü, savcıya ulaşılamayan bir anda kolluk amirinin yazılı emriyle aranabilir. Aynı gerekçe, aynı gece, o kişinin evine girmek için kullanılamaz.
Bir de arama sayılmayan bir işlem vardır. Yakalanan kişinin kaçmasını veya zarar vermesini önlemek amacıyla yapılan kaba üst kontrolü, delil arama amacı taşımadığı için ayrı bir arama kararına dayanmaz; bu bir güvenlik tedbiridir. Ancak bu kontrol, ceplerin ve çantanın delil amaçlı boşaltılmasına dönüştüğü anda artık adli aramadır ve onun şartlarına tabi olur.
Önleme araması adli aramanın yerine geçer mi?
Geçmez. İkisi ayrı amaçlara hizmet eder ve ayrı kanunlardan doğar. Önleme araması, henüz işlenmiş bir suçun delilini toplamak için değil, tehlikeyi ve suç işlenmesini önlemek için yapılır; dayanağı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu'dur. Kural olarak sulh ceza hâkiminin kararına, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise mülki amirin yazılı emrine dayanır ve belirli yer ve zaman dilimi için verilir.
Adli arama ise işlendiği iddia edilen bir suçun delilini veya şüpheliyi bulmaya yöneliktir ve CMK'ya tabidir. Bu ayrım teknik bir ayrıntı değildir. Elde bir önleme araması kararı varken, aslında belirli bir kişi hakkında delil toplamak amacıyla hareket ediliyorsa, yapılan iş adli aramadır ve önleme araması kararı ona dayanak olmaz. Önleme araması sırasında tesadüfen suç delili bulunması ise başka bir konudur; bu durumda adli işlem başlar, ancak sonraki işlemlerin de kendi usulüne uyması gerekir.
Gece arama yapabilirler mi?
Kural açıktır: konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz (CMK m. 118/1). İstisnaları da kanun sayar. Suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişinin ya da tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalarda bu yasak uygulanmaz (m. 118/2).
Pratik sonuç şudur: gece yapılan bir konut aramasında iki şey birden sorgulanır. Hem yetki dayanağı, hem de gece yasağının hangi istisnaya dayanılarak aşıldığı. Tutanaktaki başlangıç ve bitiş saatleri bu yüzden önemlidir.
"Sonradan hâkim onayı aldık" dediler, bu ne demek?
Bu cümle çoğu zaman aramayla değil, el koymayla ilgilidir ve karıştırılması yaygındır.
Aramanın kendisi bakımından CMK'da genel bir hâkim onayı mekanizması bulunmaz. Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan aramada öngörülen tek bildirim, sonucun Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilmesidir; bu bir yargısal onay değildir.
El koymada ise durum farklıdır. CMK m. 127/3 uyarınca hâkim kararı olmaksızın yapılan el koyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde el koyma kendiliğinden kalkar. Ayrıca eşyasına el konulan kişi hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir (m. 127/4).
Dijital cihazlar için ayrı bir rejim vardır. Bilgisayar, bilgisayar programları ve kütüklerinde arama, kopyalama ve el koymada savcı tarafından verilen kararlar yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması veya hâkimin aksine karar vermesi hâlinde çıkarılan kopyalar ve çözümü yapılan metinler derhâl imha edilir (CMK m. 134/1).
Bir noktanın altını çizmek gerekir: sonradan alınan bir onay, kanunun hiç yetki tanımadığı bir işlemi geçerli hâle getirmez. Örneğin konutta yalnızca kolluk amirinin emrine dayanılarak yapılmış bir aramada eksik olan şey, sonradan tamamlanabilecek bir formalite değildir. Bu iki durumu ayırmak savunmanın ilk işidir.
Arama hukuka aykırıysa dosyada ne olur?
Ceza yargılamasının temel kuralı CMK m. 217/2'de yazılıdır: yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Hukuka aykırı elde edilen delil hükme esas alınamaz.
Ancak bu, "usul hatası varsa dosya düşer" demek değildir. Her aykırılık aynı sonucu doğurmaz; yetki dayanağının hiç bulunmaması ile tutanakta bir eksiklik olması farklı ağırlıktadır. Mahkeme, aykırılığın niteliğini, delilin nasıl elde edildiğini ve dosyadaki diğer delillerle bağını değerlendirir. Bu nedenle iddia soyut bırakılmaz; hangi belgede, hangi saatte, hangi imzada sorun olduğu somut olarak gösterilir.
Şimdi ne yapmalısınız?
Kâğıtları toplayın
Arama kararı veya emrinin sureti, arama tutanağı, el koyma tutanağı ve varsa eşya listesi. Elinizde yoksa hangi belgelerin imzalatıldığını yazın.
Saatleri not edin
Kapının çalındığı saat, aramanın başladığı ve bittiği saat, kimlerin bulunduğu. Hafızanız en taze bugün.
İmzayı kontrol edin
Emri kim vermiş: hâkim mi, Cumhuriyet savcısı mı, kolluk amiri mi? Aranan yer konut ya da işyeri ise bu ayrım belirleyicidir.
Tutanağı okumadan imzalamayın
Eksik veya yanlış bir husus varsa düzeltilmesini isteyin. Düzeltilmiyorsa çekinme nedeninizin tutanağa yazılmasını talep edin.
Bir avukatla değerlendirin
El koyma varsa süreler işlemeye başlamıştır. Değerlendirmeyi geciktirmeyin.
SSS
Sık sorulan sorular
Kapıya arama kararı olmadan gelirlerse ne yapmalıyım?
Sakin kalın ve fiziki olarak engel olmaya çalışmayın; direnmek ayrı bir suç iddiası doğurabilir. Elinizdeki tek yetki, sormak ve kaydetmektir. Hangi belgeye dayanıldığını sorun, belgenin gösterilmesini isteyin ve kimin imzasını taşıdığına bakın: hâkim kararı mı, Cumhuriyet savcısının yazılı emri mi, kolluk amirinin emri mi. Avukatınızı arayın ve gelmesini talep edin. Talebinizin karşılanmaması hâlinde bu durumun tutanağa geçirilmesini isteyin.
Üstüm ve çantam karar olmadan aranabilir mi?
Adli arama bakımından yine bir yetki dayanağı gerekir; ancak bu dayanak konut aramasına göre daha geniştir. Hâkim kararı yoksa gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri yeterli olabilir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar için geçerli olan sınırlama üst ve eşya araması bakımından uygulanmaz. Yakalanan kişiye uygulanan güvenlik amaçlı kaba üst kontrolü ise delil arama amacı taşımadığı için ayrı bir karara dayanmaz.
Aracım durdurulup aranabilir mi?
Araç, konut veya işyeri değildir; bu nedenle CMK'nın konutlara ilişkin daha katı sınırlaması araç aramasında uygulanmaz. Adli amaçla yapılan araç aramasında yine hâkim kararı, gecikmesinde sakınca hâlinde savcının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emri aranır. Ayrıca suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla, önleme araması kararına dayanılarak yapılan araç aramaları da vardır; bunlar farklı bir kanuna dayanır ve adli aramanın yerine geçmez.
"Gecikmesinde sakınca var" demeleri tek başına yeterli mi?
Yeterli değildir. Gecikmesinde sakınca hâli, hâkimden karar almak için geçecek sürede delilin kaybolacağına veya şüphelinin kaçacağına dair somut bir tehlikenin bulunmasıdır. Bu hâlin dosyadaki somut olgularla açıklanabilmesi gerekir. Uzun süredir takip edilen ve karar almak için zaman bulunan bir soruşturmada aniden böyle bir hâlin doğduğunu ileri sürmek zordur. Emirde yalnızca kalıp bir cümle bulunması, savunmada tartışılabilecek bir eksikliktir.
Arama kararı sonradan alınırsa arama hukuka uygun hâle gelir mi?
Aramanın kendisi için kanunda genel bir sonradan onay mekanizması yoktur. Yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunma kuralı el koyma işlemine ilişkindir: hâkim kararı olmaksızın yapılan el koyma yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur, hâkim kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar, aksi hâlde el koyma kendiliğinden kalkar. Kanunun hiç yetki tanımadığı bir arama ise sonradan alınacak bir kararla geçerli hâle gelmez; örneğin konutta sadece kolluk amirinin emrine dayanılarak yapılan arama bu niteliktedir.