Denetimli Serbestlik Nedir, Kimler Yararlanır?

Denetimli serbestlik ceza mı, af mı, yoksa başka bir şey mi?

Hiçbiri değil. Denetimli serbestlik bir infaz usulüdür. Mahkemenin verdiği hapis cezası olduğu gibi durur, süresi kısalmaz, sicildeki karşılığı değişmez. Değişen tek şey, cezanın belirli bir bölümünün duvar arkasında değil, kişinin kendi hayatının içinde ve denetim altında geçirilmesidir.

Bu ayrımı baştan kurmak önemli. Çünkü denetimli serbestliğe geçen kişi hâlâ hükümlüdür. Denetimli serbestlik müdürlüğüne karşı yükümlülükleri vardır, bu yükümlülüklere uymadığında geri dönüş yolu açıktır ve süre dolduğunda "cezası bitmiş" olmaz; koşullu salıverilme aşamasına gelmiş olur.

Kanun bu usulü m. 105/A'nın ilk fıkrasında bir amaca bağlar: hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak, aileleriyle bağlarını sürdürmelerini ve güçlendirmelerini temin etmek.

"Denetimli serbestlik" dediğimiz kaç ayrı şey var?

Aynı terim Türk hukukunda birkaç farklı yerde kullanılır ve çoğu karışıklık buradan doğar. Elinizdeki evrakın hangisine ait olduğunu bilmek, doğru adımı atmanın ön şartıdır.

Adli kontrol ise bunlardan ayrıdır: yargılama sürerken, tutuklama yerine uygulanan bir koruma tedbiridir. Hepsi denetimli serbestlik müdürlükleri eliyle yürütülür ama hukuki sonuçları benzemez.

Kimler yararlanabilir? Aranan şartlar

5275 m. 105/A'nın birinci fıkrası, temel şartları birlikte arar. Biri eksikse talep reddedilir.

Şartlar tamamsa karar mercii bellidir: hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi. Kurum idaresi karar vermez, rapor hazırlar; savcılık da tek başına karar veremez.

Bir yıl kuralının istisnaları var mı?

Var. m. 105/A'nın üçüncü fıkrası iki grup için süreyi genişletir. Diğer şartları da taşımaları kaydıyla:

• Sıfır–altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler, koşullu salıverilmelerine iki yıl veya daha az süre kalmışsa yararlanabilir.
• Maruz kaldıkları ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatlarını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler, koşullu salıverilmelerine üç yıl veya daha az süre kalmışsa yararlanabilir.

İkinci hâlde durumun belgelenme usulü kanunda ayrıca yazılıdır: rapor ya Adlî Tıp Kurumundan alınır ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanır. Herhangi bir hastane raporu tek başına yeterli olmaz; pratikte taleplerin reddedildiği en sık noktalardan biri budur.

Ayrıca ikinci fıkra şunu söyler: açık kuruma ayrılma şartları oluştuğu hâlde iradesi dışındaki bir nedenle açığa ayrılamayan ya da bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüler de, diğer şartları taşıyorlarsa bu usulden yararlanabilir. Buna karşılık dördüncü fıkra bir kapı kapatır: adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz.

Dışarı çıktıktan sonra ne yapmam gerekiyor?

Müracaattan sonra yükümlülükleri müdürlük belirler. m. 105/A/5 uyarınca hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar şu yükümlülüklerden birine veya birkaçına tabi tutulur:

• Kamuya yararlı bir işte ücretsiz olarak çalıştırılmak,
• Bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulmak,
• Belirlenen yer veya bölgelere gitmemek,
• Belirlenen programlara katılmak.

Yükümlülükler sabit değildir. Kanun, hükümlünün risk ve ihtiyaçları dikkate alınarak bunların değiştirilebileceğini söyler. İş, sağlık veya bakım yükümlülüğü gibi somut bir durum varsa, bunu belgeye bağlayıp müdürlüğe bildirmek doğru yoldur. Ayrıca TCK m. 191 kapsamındaki suçtan hükümlü olanlar, bu yükümlülüklere ek olarak tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur.

İhlal edersem ne olur?

Kanun ihlali üç başlıkta toplar. m. 105/A/6'ya göre hükümlünün; kurumdan ayrıldıktan sonra müdürlüğe beş gün içinde müracaat etmemesi, belirlenen yükümlülüklere ya da müdürlüğün hazırladığı denetim ve iyileştirme programına, görevlilerin uyarı ve önerileriyle hazırlanan denetim planına uymamakta ısrar etmesi veya ceza infaz kurumuna geri dönmek istemesi hâlinde, müdürlüğün talebi üzerine infaz hâkimi tarafından açık ceza infaz kurumuna gönderilmesine karar verilir.

Buradaki "ısrar" ifadesi önemlidir. Tek seferlik bir gecikme ile sistemli bir uyumsuzluk aynı şey değildir. Mazeretin zamanında bildirilmiş ve belgelenmiş olması, dosyanın seyrini değiştirebilir. Bildirilmeden geçen süre ise sonradan ısrar gibi okunur.

İkinci risk yeni bir suç iddiasıdır. m. 105/A/7, denetimli serbestlik uygulanmaya başlandıktan sonra işlendiği iddia olunan ve alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suçtan kamu davası açılmışsa, müdürlüğün talebi üzerine infaz hâkiminin hükümlünün açık kuruma gönderilmesine karar verebileceğini düzenler. Kovuşturma sonunda beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşme kararı verilirse, infazın denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak devam etmesine yine infaz hâkimi karar verir.

Üçüncüsü daha ağırdır. m. 105/A/8, müracaat etmesi gereken sürenin bitiminden itibaren iki gün geçmesine rağmen müracaat etmeyenler ile kuruma iade kararı verilmesine rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayanlar hakkında, Türk Ceza Kanunu'nun hükümlü veya tutuklunun kaçmasına ilişkin 292 ve 293'üncü maddelerinin uygulanacağını söyler. Yani sonuç yalnızca kuruma dönmek değil, ayrı bir suç dosyasıdır.

Süre dolunca ne oluyor?

Denetimli serbestlik süresini yükümlülüklere ve denetim planına uygun geçiren hükümlü hakkında müdürlük gerekçeli bir rapor hazırlar. m. 105/A/9 uyarınca bu rapor, m. 107 ve m. 108 hükümleri uyarınca işlem yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. Yani denetimli serbestliğin sonu, cezanın sonu değil, koşullu salıverilme kararının önüdür.

Koşullu salıverildikten sonra da bir denetim süresi vardır ve bu süre içinde yeni bir suç işlenmesi ya da yükümlülüklere uyulmaması, geri dönüşü olan bir sonuç doğurur.

Ne zaman avukatla konuşmak gerekir?

Üç anda gecikmemek gerekir. Birincisi, müddetnamede yazılı koşullu salıverilme tarihinin doğru hesaplanıp hesaplanmadığından kuşku duyduğunuz an. İkincisi, talebin veya idare ve gözlem kurulu değerlendirmesinin olumsuz sonuçlandığı an; infaz hâkimliği kararlarına karşı kanun yolu vardır ve süreye tabidir. Üçüncüsü, hakkınızda ihlal tutanağı düzenlendiği ya da kuruma iade talebi yapıldığı an. Bu son ihtimalde savunmanın belgeyle desteklenmesi için elinizde çoğu zaman birkaç gün olur.

Sık sorulan sorular