Mala Zarar Verme ve Uzlaştırma

Mala zarar verme tam olarak ne demek?

TCK m. 151/1 suçu şöyle tanımlar: başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen ya da tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi, mağdurun şikâyeti üzerine dört aydan üç yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.

Bu tanımın günlük hayattaki karşılığı geniştir. Aracın camını kırmak, kapıyı tekmeleyip kilidini bozmak, duvara boya sıkmak, bir dükkânın vitrinini indirmek, bahçedeki ağaçları kesmek hep aynı maddenin içine girer. Malın taşınır ya da taşınmaz olması sonucu değiştirmez.

Üç noktaya dikkat edin. Birincisi, mal başkasına ait olmalıdır; kendi malınıza verdiğiniz zarar bu suçu oluşturmaz. İkincisi, suç kasten işlenir. Dikkatsizlik sonucu bir eşyanın kırılması ceza hukukunun değil, tazminat hukukunun konusudur. Üçüncüsü, kanun hapis ile adlî para cezasını seçimlik olarak öngörmüştür; mahkeme somut olaya göre birini tercih eder. Maddenin ikinci fıkrası 2021 yılında yürürlükten kaldırılmıştır.

Şikâyet olmadan dosya açılır mı?

Kural olarak hayır. Maddedeki "mağdurun şikâyeti üzerine" ifadesi, suçun soruşturulmasını ve kovuşturulmasını şikâyete bağlı kılar. Şikâyet yoksa savcılık kendiliğinden harekete geçemez.

Şikâyet hakkının bir de süresi vardır. TCK m. 73 uyarınca yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Bu altı aylık süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar. Olayın gerçekleştiği tarihten değil. Failin kim olduğu sonradan öğrenilen dosyalarda bu ayrım sonucu tamamen değiştirir.

Aynı madde, vazgeçmenin sonuçlarını da düzenler. Kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin vazgeçmesi davayı düşürür. Suç birden fazla kişi tarafından işlenmişse, sanıklardan biri hakkındaki şikâyetten vazgeçme diğerlerini de kapsar. Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden birinin altı aylık süreyi kaçırması ise diğerlerinin hakkını düşürmez.

Zarar verilen mal kamuya aitse ne değişir?

Burası dosyanın kaderini belirleyen ayrımdır. TCK m. 152, mala zarar verme suçunun nitelikli hâllerini sayar. Kamu kurum ve kuruluşlarına ait ya da kamu hizmetine tahsis edilmiş mallara zarar verilmesi bu nitelikli hâller arasındadır. Belediye otobüsünün camı, okul binası, park bankı ya da trafik levhası uygulamada sık karşımıza çıkan örneklerdir.

Nitelikli hâl uygulandığında iki şey birden olur. Ceza ağırlaşır ve suç şikâyete bağlı olmaktan çıkar. Savcılık olayı kendiliğinden soruşturur; kurumun şikâyetçi olmaması ya da sonradan vazgeçmesi dosyayı kapatmaz.

Bunun uzlaştırmaya etkisi doğrudandır. CMK m. 253/1, uzlaştırma girişiminde bulunulacak hâlleri sayarken mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek kişi ya da özel hukuk tüzel kişisi olmasını arar. Mala zarar verme, kanunun tek tek saydığı suçlar listesinde de yer almaz; kapsama yalnızca "şikâyete bağlı suçlar" başlığından girer. Şikâyete bağlılık ortadan kalkınca uzlaştırma yolu da kapanır.

Uzlaştırma bu dosyada nasıl işler?

Suç uzlaştırma kapsamındaysa ve kamu davası açmak için yeterli şüphe varsa, savcılığın dosyayı uzlaştırma bürosuna göndermesi zorunludur. Bu bir seçenek değil, usul aşamasıdır.

1. Dosya uzlaştırma bürosuna gider

   Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdura ayrı ayrı uzlaşma teklifinde bulunur. Teklif açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla da yapılabilir.

2. Yedi günlük süre işlemeye başlar

   Kendisine teklifte bulunulan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır. Sessiz kalmak "kabul" değil, "ret" anlamına gelir.

3. Müzakereler gizli yürütülür

   Görüşmelere şüpheli, mağdur, kanunî temsilci, müdafi ve vekil katılabilir. Uzlaştırmacı belgelerin örneği kendisine verildikten sonra en geç otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir.

4. Rapor savcının denetiminden geçer

   Cumhuriyet savcısı uzlaşmanın tarafların özgür iradesine dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse raporu mühür ve imza altına alır.

5. Edim yerine getirilir

   Şüpheli edimini tek seferde yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edim ileri tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik arz ediyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir.

Sürecin bilinmesi gereken birkaç kuralı daha var. Uzlaştırma müzakereleri sırasında yapılan açıklamalar hiçbir soruşturma, kovuşturma ya da davada delil olarak kullanılamaz. Uzlaştırma sonuçsuz kalırsa aynı dosyada tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez. Zarar gören birden fazla kişiyse, uzlaştırma için hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir. İlk teklif tarihinden raporun büroya verildiği tarihe kadar dava zamanaşımı işlemez. Uzlaşma gerçekleşirse uzlaştırmacı ücreti ve diğer giderler Devlet Hazinesi tarafından karşılanır.

Edim ne olmalı, zarar nasıl hesaplanır?

Kanun edimin ne olacağını belirlemez; yalnızca hukuka uygun olmasını arar. Mala zarar verme dosyalarında edim çoğunlukla zararın ödenmesi ya da malın onarılmasıdır. Onarımın bizzat yaptırılması, aynı nitelikte bir eşya verilmesi veya özür de kararlaştırılabilir.

Buradaki asıl risk, zararın miktarında yaşanır. Fatura, keşif, servis raporu ya da bilirkişi görüşü olmadan söylenen rakamlar hem mağduru hem şüpheliyi yanıltır. İki yönlü uyarı gerekir: ödeyemeyeceğiniz bir tutarı taahhüt etmeyin, çünkü kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararından sonra uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse kamu davası açılır ve uzlaşma belgesi İcra ve İflas Kanunu'nun 38. maddesindeki ilam mahiyetini haiz belgelerden sayılarak icra takibine konu edilebilir. Mağdur tarafındaysanız da zararı tam tespit etmeden imza atmayın.

Bunun bir sebebi daha var: uzlaşma sağlandığında, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar dışında, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava varsa feragat edilmiş sayılır.

Uzlaşma olmazsa zararı ödemenin faydası var mı?

Evet, ayrı bir hüküm devreye girer. TCK m. 168, mala zarar verme suçunu da kapsayan etkin pişmanlık düzenlemesidir. Failin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde ceza indirilir.

İndirimin oranı zamanlamaya bağlıdır. Suç tamamlandıktan sonra ancak kovuşturma başlamadan önce zarar tamamen giderilirse verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Etkin pişmanlık kovuşturma başladıktan sonra, hüküm verilmeden önce gösterilirse indirim yarıya kadar olur. Zarar kısmen giderilmişse etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için ayrıca mağdurun rızası aranır.

Bu hüküm, uzlaştırmanın mümkün olmadığı dosyalarda da işler. Kamu malına zarar verme nedeniyle yargılanan bir kişi uzlaşamaz, ancak zararı gidererek etkin pişmanlık indiriminden yararlanabilir. Zamanlama kritik olduğu için ödemenin hangi aşamada, kime ve nasıl belgelenerek yapılacağı baştan planlanmalıdır. Süreçte temsil için mala zarar verme avukatı sayfamıza, uzlaştırmanın yürütülmesi için uzlaştırma ve ceza hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular