İnfaz hukuku
Açık Cezaevine Ayrılma Şartları
Açık cezaevi, infazın en çok merak edilen ama en az anlatılan aşamasıdır. Bu yazı, kimin doğrudan açık kuruma alındığını, kapalıdan açığa geçişin nasıl karara bağlandığını, disiplin cezasının bu dengeyi nasıl bozduğunu, izin haklarını ve hangi hâllerde kapalıya geri gönderildiğinizi anlatır. Dayanak, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'dur.
Kısa cevap
Açık cezaevine iki yoldan geçilir. Bazı hükümlüler cezalarını baştan itibaren doğrudan açık kurumda çeker; bu hâller 5275 m. 14/2'de sayılmıştır. Kapalı kurumda bulunanların açığa ayrılmasına ise m. 14/3 uyarınca, m. 89'a göre yapılan iyi hâl değerlendirmesi sonucunda karar verilir; kararı kurumun idare ve gözlem kurulu verir. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile kanunda sayılan bazı suçlardan mahkûm olanlarda bu karar, m. 14/4 gereği infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır. Açığa geçtikten sonra firar, başka bir fiilden tutuklama kararı, kınamadan başka kesinleşmiş bir disiplin cezası veya kurum koşullarına uyum sağlayamama hâlinde m. 14/5 uyarınca kapalıya geri gönderilirsiniz.
Açık cezaevi tam olarak ne demek?
5275 m. 14/1 tanımı nettir: açık ceza infaz kurumları, hükümlülerin iyileştirilmelerinde, çalıştırılmaları ve meslek edindirilmelerine öncelik verilen, firara karşı engelleri ve dış güvenlik görevlisi bulunmayan, güvenlik bakımından kurum görevlilerinin gözetim ve denetimi ile yetinilen kurumlardır. Aynı fıkra, ihtiyaca göre kadın açık ceza infaz kurumları ve gençlik açık ceza infaz kurumları da kurulabileceğini söyler.
Bu tanımın pratik karşılığı şudur: açık kurum, güvenin karşılığında verilen bir statüdür. Duvar ve dış güvenlik olmadığı için sistem, hükümlünün kendi davranışına güvenir. Bir sonraki bölümlerde göreceğiniz bütün kurallar — izin, dışarıda çalışma, kapalıya iade — bu mantıktan çıkar. Statüyü ayakta tutan şey ceza süresi değil, davranıştır.
Kimler doğrudan açık cezaevine gider?
m. 14/2, bazı hâllerde cezanın doğrudan açık kurumda yerine getirileceğini düzenler. Yani kapalıda hiç kalmadan açığa gidilir. Kanunun saydığı hâller şunlardır:
- Kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az hapis cezasına mahkûm olanlar. Ancak terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve kanunda sayılan diğer suçlardan mahkûm olanlar bu imkânın dışında bırakılmıştır. Aynı şekilde ikinci defa mükerrir olanlar ile koşullu salıverilme kararının geri alınması nedeniyle cezası aynen infaz edilenler de kapsam dışıdır.
- Taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm olanlar. Trafik kazası kaynaklı mahkûmiyetlerin çoğu bu bende girer.
- Adlî para cezası infaz sürecinde hapis cezasına çevrilenler.
- İcra ve İflas Kanunu gereğince tazyik hapsine tabi tutulanlar.
Buradaki "toplam" kelimesi önemlidir. Değerlendirme tek bir ilamın cezasına göre değil, infazı birlikte yürütülen cezaların toplamına göre yapılır. Birden fazla dosyanız varsa hesabın hangi ilamları kapsadığını ilamların birleştirilmesi kararından takip etmek gerekir.
Kapalıdan açığa ayrılma nasıl karara bağlanır?
m. 14/3 tek cümledir ama bütün süreci belirler: kapalıdan açığa ayrılmaya, m. 89 uyarınca yapılan değerlendirme sonucunda karar verilir. m. 89 ise iyi hâlin nasıl ölçüleceğini gösterir. Değerlendirmede hükümlünün samimi pişmanlığı, ceza infaz kurumu kuralları ile kurum bünyesindeki çalışma kurallarına uyumu ve aldığı disiplin cezaları dikkate alınır.
Kararı veren merci, bulunduğunuz kurumun idare ve gözlem kuruludur. Kurul, gözlem ve sınıflandırma sürecinde tutulan kayıtlara, iş ve eğitim faaliyetlerine katılıma, disiplin dosyasına ve personel değerlendirmelerine bakar. Dosyanızda ne yazdığı, kurul toplandığı gün belli olur; o günden sonra düzeltmek zordur.
Süre ölçütleri kanunda değil, yönetmelikte
m. 14/6, hükümlülerin suç ve ceza türlerine göre açığa ayrılıp ayrılmamalarına, açık kurumda geçirecekleri sürelere ve kapalıya gönderilmelerine ilişkin usul ve esasların yönetmelikte gösterileceğini söyler. Yani "kaç yıl yatınca açığa çıkılır" sorusunun cevabı kanunda tek bir rakam olarak yazmaz; suç türüne ve ceza miktarına göre değişen eşikler yönetmelikte belirlenir ve zaman zaman değişir. Bu nedenle kendi tarihinizi, dosyanıza uygulanan güncel yönetmelik metni üzerinden hesaplatmak gerekir.
m. 14/4 ayrı bir güvenlik kilidi koyar. Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör suçları, örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar, kasten öldürme suçları ve uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûm olanlarda, idare ve gözlem kurulunun açığa ayırma kararı tek başına yeterli değildir; karar infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır.
Disiplin cezası aldım, açığa çıkabilir miyim?
Disiplin dosyası, bu sürecin en somut ölçütüdür. Çünkü m. 89 disiplin cezalarını doğrudan iyi hâl değerlendirmesinin unsuru sayar. Kurul, "iyi hâlli midir" sorusunu cevaplarken elindeki en nesnel veriye bakar; o da disiplin kayıtlarıdır.
Bu yüzden kurum içinde açılan bir disiplin soruşturması, göründüğünden çok daha ağır sonuç doğurabilir. Savunmanın yazılı olarak, olayın somut anlatımıyla ve varsa tanıkla verilmesi gerekir. "Nasılsa küçük bir ceza" diye geçiştirilen bir tutanak, aylar sonra açığa ayrılma dosyasında karşınıza çıkar.
Disiplin cezasına karşı infaz hâkimliğine başvuru yolu vardır. Kanun bu başvuru için kısa süreler öngörmüştür; bu nedenle karar tebliğ edilir edilmez harekete geçmek gerekir. Süresinde başvurulmazsa ceza kesinleşir ve aşağıda göreceğiniz iade sebebi bakımından da hazır hâle gelir.
Hangi hâllerde kapalıya geri gönderilirsiniz?
m. 14/5, doğrudan açık kuruma alınanlar dahil olmak üzere bu kurumlarda bulunan hükümlüler bakımından üç ayrı iade sebebi sayar. Aralarındaki karar usulü farkı önemlidir.
Firar veya yeni bir tutuklama kararı
Firar edenler veya başka bir fiilden dolayı haklarında tutuklama kararı verilenler, idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalı kuruma gönderilir. Burada ayrıca bir onay aranmaz.
Kesinleşmiş disiplin cezası
Kınamadan başka bir disiplin cezası alıp bu cezası kesinleşmiş olanlar idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalıya gönderilir. Aynı bent, asayiş ve düzenin sağlanması amacıyla, disiplin cezası kesinleşmemiş olsa bile eylemi kurum düzeni ya da kişi güvenliği bakımından tehlike oluşturanlar için de aynı sonucu öngörür.
Koşullara uyum sağlayamama
Açık ceza infaz kurumu şartlarına veya çalışma koşullarına uyum sağlayamayacakları saptananlar, idare ve gözlem kurulunun kararı ve infaz hâkiminin onayıyla kapalıya gönderilir. Üç sebep içinde infaz hâkimi onayı arayan tek bent budur.
Nakil sırasında geç kalmak firar sayılabilir
m. 58 uyarınca açık ceza infaz kurumlarına nakiller kurum görevlisi olmaksızın yapılır. Hükümlünün, aynı il sınırları içindeki nakillerde aynı gün içinde; farklı illerdeki nakillerde ise kurum amirinin kırksekiz saati geçmeyecek şekilde belirleyeceği süre içinde nakledildiği açık kuruma giriş yapması gerekir. Bu süreye uymamak, m. 14/5-a'daki firar değerlendirmesinin kapısını açar. Yol izninde gecikme ihtimali doğuyorsa kurumu aramadan yola devam etmeyin.
Açık cezaevinde izin hakkı nedir?
En çok sorulan konu budur. m. 95, açık ceza infaz kurumlarında bulunanlarla kapalı kurumda olup da açığa ayrılmaya hak kazananlara özel izin verilebileceğini düzenler. Amacı kanun kendi yazar: aileyle bağların sürdürülmesi veya güçlendirilmesi ve dış dünyaya uyumun sağlanması.
İzin kendiliğinden verilmez, bir usulü vardır. Kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet Başsavcılığının onayı ile, üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar izin verilebilir. "Verilebilir" ifadesi takdir yetkisini gösterir; disiplin durumu ve kurum güvenliği bu takdirde belirleyicidir. Kanun ayrıca hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hâller için bu izne ilişkin özel bir düzenleme daha içerir.
İznin dışında, açık kurumun sağladığı başka imkânlar da vardır. m. 30, açık kurumlarda bulunanlar ile kapalıda bulunup açığa ayrılmaya hak kazanmış hükümlülerin kurum dışındaki iş alanlarında çalıştırılabileceğini düzenler. m. 76 ise açık kurumlarda bulunan hükümlülerin tüm öğretim türlerinden yararlanmasını öngörür. Bu iki hüküm, açığa ayrılmanın neden sadece "daha rahat koğuş" meselesi olmadığını gösterir.
Açığa ayrılmak infazın geri kalanını nasıl etkiler?
Açık kuruma geçmek, infazın son aşamalarının anahtarıdır. Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz ve kamuya yararlı bir işte çalıştırma gibi usuller, açık kurumda bulunma ya da açığa ayrılma şartlarını taşıma koşuluna bağlanmıştır. Yani açığa ayrılma tarihi geciktiğinde, arkasından gelen bütün tarihler de gecikir.
Kanun bu zincirin haksız kopmasına karşı bir güvence içerir. m. 105/2 uyarınca, açık ceza infaz kurumuna ayrılma şartları oluşmasına karşın iradesi dışındaki bir nedenle açığa ayrılamayan veya bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlüler, diğer şartları da taşımaları hâlinde kamuya yararlı bir işte çalıştırma usulünden yararlanabilir. Kurum kapasitesi gibi sizden kaynaklanmayan bir engel varsa, bunun tutanakla ortaya konması gerekir.
Hesabın tamamını görmek isterseniz infaz ve denetimli serbestlik sayfamıza, tarihlerin nasıl çıkarıldığını anlamak için koşullu salıverilme ve infaz hesabı yazımıza bakabilirsiniz.
Karara nasıl itiraz edilir?
Açığa ayrılma talebinin reddi de, kapalıya iade kararı da idari bir işlemdir ve denetime tabidir. Ceza infaz kurumu idaresinin işlem ve kararlarına karşı başvurulacak merci infaz hâkimliğidir; infaz hâkimliği kararlarına karşı ise ağır ceza mahkemesine itiraz edilir.
Başvurunun gücü, kararın gerekçesizliğini göstermekten gelir. Uygulamada işe yarayan noktalar şunlardır: iade kararının hangi bende dayandığının açıkça yazılmaması, kesinleşmemiş bir disiplin cezasına dayanılmışsa "kurum düzeni ya da kişi güvenliği bakımından tehlike" ölçütünün somutlaştırılmaması, m. 14/5-c uyarınca verilen kararda infaz hâkimi onayının bulunmaması, iyi hâl değerlendirmesinde çalışma ve eğitim faaliyetlerine katılımın hiç tartışılmaması. Kanun bu başvurular için kısa süreler öngördüğünden, kararı öğrendiğiniz gün harekete geçmek gerekir.
Sık sorulan sorular
Açık cezaevine ayrılmak için ne kadar yatmak gerekir?
Kanun tek bir rakam vermez. 5275 m. 14/6, hükümlülerin suç ve ceza türlerine göre açık kuruma ayrılıp ayrılmamalarına ve açık kurumda geçirecekleri sürelere ilişkin usul ve esasların yönetmelikte gösterileceğini söyler. Süre eşikleri suç türüne ve ceza miktarına göre değişir ve zaman içinde değiştirilebilir. Bu nedenle tarihinizi, dosyanıza uygulanan güncel yönetmelik üzerinden hesaplatmak gerekir. Ayrıca m. 14/2'de sayılan hâllerde ceza doğrudan açık kurumda infaz edilir.
Disiplin cezam var, açık cezaevine çıkabilir miyim?
Disiplin cezaları kendiliğinden mutlak engel değildir ama belirleyicidir. 5275 m. 89, iyi hâl değerlendirmesinde hükümlünün samimi pişmanlığını, kurum kurallarına ve çalışma kurallarına uyumunu ve aldığı disiplin cezalarını dikkate alır. Açık kurumda bulunanlar bakımından ise m. 14/5-b, kınamadan başka bir disiplin cezası alıp bu cezası kesinleşenlerin kapalı kuruma gönderilmesini öngörür. Bu nedenle disiplin soruşturmasında savunmayı yazılı ve somut vermek, karara karşı infaz hâkimliğine süresinde başvurmak önemlidir.
Açık cezaevinden izne çıkabilir miyim?
Evet, kanunda özel izin düzenlenmiştir. 5275 m. 95 uyarınca açık ceza infaz kurumlarında bulunanlarla kapalı kurumda olup da açığa ayrılmaya hak kazananlara, aileleriyle bağlarını sürdürmeleri ve dış dünyaya uyumlarını sağlamak amacıyla izin verilebilir. İzin, kurum en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet Başsavcılığının onayı ile üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar verilebilir. Verilmesi zorunlu değildir; takdir yetkisi vardır.
Kapalıya iade kararına itiraz edebilir miyim?
Evet. Ceza infaz kurumu idaresinin işlem ve kararlarına karşı infaz hâkimliğine başvurulur; infaz hâkimliğinin kararına karşı da ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir. Başvuruda kararın hangi iade sebebine dayandığı, gerekçenin somut olup olmadığı ve 5275 m. 14/5-c bakımından infaz hâkimi onayının bulunup bulunmadığı tartışılır. Kanun bu başvurular için kısa süreler öngördüğünden gecikmemek gerekir.
Açığa ayrılamazsam denetimli serbestlikten de yararlanamaz mıyım?
Duruma bağlıdır. İnfazın son aşamasındaki usuller açık kurumda bulunma ya da açığa ayrılma şartlarını taşıma koşuluna bağlıdır. Ancak 5275 m. 105/2, açığa ayrılma şartları oluşmasına karşın iradesi dışındaki bir nedenle açığa ayrılamayan veya bu nedenle kapalı kuruma geri gönderilen iyi hâlli hükümlülerin, diğer şartları da taşımaları hâlinde kamuya yararlı bir işte çalıştırma usulünden yararlanabileceğini düzenler. Engelin sizden kaynaklanmadığının dosyaya geçmesi önemlidir.