Dolandırıcılık Cezası ve Hile Unsuru

Kanun dolandırıcılığı nasıl tanımlıyor?

TCK m. 157/1 tek cümledir ama içinde birden çok şart taşır: "Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişi" cezalandırılır. Bu cümleyi parçalarına ayırdığınızda dosyanın hangi noktada tartışılacağı da ortaya çıkar:

• Hileli davranış: Gerçeğin ustaca gizlendiği, mağdurun kontrol imkânını fiilen ortadan kaldıran bir davranış.
• Aldatma: Karşı tarafın bu davranış yüzünden yanılması. Hile ile yanılma arasında bağ kurulamıyorsa suç tamamlanmaz.
• Zarar: Mağdurun veya bir başkasının malvarlığında meydana gelen eksilme.
• Yarar: Failin ya da başkasının elde ettiği menfaat. Bu menfaatin mutlaka para olması gerekmez.

Dördü birden yoksa dolandırıcılık yoktur. Bu, savunmanın da iddianın da kurulduğu iskelettir. Uygulamada dosyaların çoğu "para gitti mi" sorusunda değil, "hile var mıydı" sorusunda düğümlenir.

Her yalan hile sayılır mı?

Hayır. Bu, konunun en yanlış anlaşılan yeridir. Kanun "yalan söyleyen" demez, "hileli davranışlarla aldatan" der. Aradaki fark ciddidir. Basit bir yalan, karşı tarafın sıradan bir dikkatle çürütebileceği bir beyandır. Hile ise gerçeği örtmek için kurulmuş bir düzendir; mağdurun denetim imkânını ortadan kaldırır.

Bu nedenle mahkemeler hilenin niteliğini ve ağırlığını ayrıca tartışır. Değerlendirilen şey, davranışın ortalama bir kişiyi yanıltmaya elverişli olup olmadığıdır. Şu unsurlara bakılır:

• Davranışın somutluğu. Sözlü bir vaat mi, yoksa sahte belge, kurgulanmış bir işyeri, uydurma bir unvan, düzmece bir yazışma trafiği mi?
• Hazırlık ve süreklilik. Tek bir cümle mi, yoksa aylara yayılmış, adım adım kurulmuş bir senaryo mu?
• Mağdurun kontrol imkânı. Karşı taraf normal bir özenle gerçeği görebilecek durumda mıydı, yoksa bu imkân bilerek mi kapatıldı?
• İlişkinin niteliği. Aradaki güven bağı, tanışıklık ya da meslekî konum, aynı sözü daha etkili hâle getirebilir.

Aldatma ve zarar: karşı taraf gerçekten yanıldı mı?

Kanun "aldatıp" diyor. Yani hile ile yanılma arasında nedensellik bağı aranır. Mağdur gerçeği baştan biliyor da buna rağmen parayı veriyorsa; ya da acıma, iş ilişkisini sürdürme veya başka bir saikle veriyorsa, tamamlanmış dolandırıcılıktan söz edilemez. Bu durumda tartışma teşebbüs hükümlerine kayar: elverişli hareketlerle icraya başlanmış ama elde olmayan nedenlerle sonuç gerçekleşmemiştir. Dosyaya konması gereken şey, mağdurun ödeme kararını hangi bilgiyle verdiğidir.

Zarar bakımından ise madde metni belli bir tutarı aşmayı aramaz. Aranan, malvarlığında fiilen bir eksilmenin doğmasıdır ve bu eksilme mağdurda olabileceği gibi bir başkasında da doğabilir; kanun "onun veya başkasının zararına olarak" der. Miktarın hukuki sonucu yok değildir ama başka yerden gelir: zararın büyüklüğü temel cezanın belirlenmesinde, giderilip giderilmediği ise indirim hükümlerinde etkilidir. Esası belirleyen şey miktar değil, zararın hileye bağlanabilmesidir. Ödeme tarihi, hesap hareketleri ve paranın izlediği yol bu nedenle titizlikle çıkarılmalıdır.

"Ödeyecektim, dolandırıcı değilim" — kast meselesi

Dolandırıcılık kasten işlenebilen bir suçtur. Taksirle, yani dikkatsizlikle işlenmesi mümkün değildir. Belirleyici olan, failin daha en baştan karşı tarafı yanıltarak menfaat sağlama iradesiyle hareket edip etmediğidir.

Bu yüzden ticari hayattaki pek çok uyuşmazlık ceza hukukunun konusu değildir. Ödeme gücünü sonradan kaybeden, işi kötü giden, taahhüdünü yerine getiremeyen kişi ile baştan ödeme niyeti olmadan mal alan kişi aynı yerde durmaz. Ayrımı kuran şey niyet beyanı değil, dosyadaki nesnel verilerdir:

• İşin başındaki mali tablo: gerçekten ticari bir faaliyet var mıydı, ödeme için makul bir kaynak var mıydı?
• Alınan bedelin nereye gittiği: işin gereğine mi harcandı, yoksa derhâl başka yöne mi aktarıldı?
• Sonraki davranış: irtibatın kesilmesi, adres ve hat değişikliği, kısmi ödeme çabası, muhatap kalma tutumu.
• Aynı yöntemin başka kişilere karşı tekrarlanıp tekrarlanmadığı.

Kastın ispatı savcılığın işidir. Savunma tarafında yapılması gereken ise "kötü niyetim yoktu" demekle yetinmemek, bunu belgeyle desteklemektir.

Basit dolandırıcılık mı, nitelikli hâl mi?

Bu ayrım dosyanın bütün seyrini değiştirir. TCK m. 158/1, suçun sayılan yollardan biriyle işlenmesi hâlinde cezanın üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası olacağını düzenler. Bilişim sistemlerinin ya da banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması, kamu kurumunun zararına işlenmesi, dinî duyguların istismarı, kişinin kendisini kamu görevlisi veya banka çalışanı olarak tanıtması bu bentler arasındadır. Maddede ayrıca (e), (f), (j), (k) ve (l) bentleri için hapis cezasının alt sınırının dört yıldan, adlî para cezasının ise elde edilen menfaatin iki katından az olamayacağı yazılıdır.

m. 158/3 ise hem nitelikli hâl hem de basit dolandırıcılık için ortak bir artırım getirir: suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında, suç işlemek için kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde bir kat artırılır. Nitelikli hâllerin ayrıntısını nitelikli dolandırıcılık avukatı sayfasında ele aldık.

Alacak tahsili ve güveni kötüye kullanma ile farkı

İki komşu durum sık karıştırılır. Birincisi, dolandırıcılığın bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmesidir. Kanun bu hâl için ayrı bir hüküm getirmiş, daha az ceza öngörmüş ve takibi şikâyete bağlamıştır. Gerçekten var olan bir alacağın peşinde olmakla, hiç var olmayan bir alacak yaratmak farklı şeylerdir.

İkincisi TCK m. 155'teki güveni kötüye kullanmadır. Aradaki fark zamanlamadadır. Dolandırıcılıkta hile malın verilmesinden önce vardır; mağdur zaten aldatıldığı için verir. Güveni kötüye kullanmada ise mal, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere rızayla ve dürüst biçimde teslim edilir; suç, sonradan devir amacı dışında tasarrufta bulunulmasıyla ya da devir olgusunun inkârıyla oluşur. Bu suç kural olarak şikâyete bağlıdır; meslek, sanat, ticaret veya hizmet ilişkisi kapsamında işlenmesi ise daha ağır cezaya bağlanmıştır.

Zararı gidermek: uzlaştırma ve etkin pişmanlık

Basit dolandırıcılık, CMK m. 253/1-b listesinde açıkça sayıldığı için uzlaştırma kapsamındadır. Dosya, iddianame düzenlenmeden önce uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaşma sağlanırsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Nitelikli dolandırıcılık (m. 158) bu listede yer almaz.

İkinci yol TCK m. 168'deki etkin pişmanlıktır. Suç tamamlandıktan sonra fakat kovuşturma başlamadan önce zararın aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Pişmanlık kovuşturma başladıktan sonra ama hüküm verilmeden önce gösterilirse indirim yarıya kadardır. Kısmen geri verme veya tazmin hâlinde bu hükümlerin uygulanabilmesi için ayrıca mağdurun rızası aranır.

Bu iki kurumun zamanlaması birbirinden farklıdır ve ikisi de gecikmeye tahammülsüzdür. Ödeme yapmadan önce hangi aşamada olduğunuzun, ödemenin nasıl belgeleneceğinin ve mağdurun rızasının gerekip gerekmediğinin netleştirilmesi gerekir.

Dosyanızda ilk adımlar

Sık sorulan sorular