Karşılıksız Çek: Ceza ve Çek Düzenleme Yasağı

Karşılıksız çek suç mu, yoksa sadece borç mu?

İkisi birden. Aynı çek, biri hukuk biri ceza olmak üzere iki ayrı hattan ilerler. Alacaklı bir yandan icra takibi yapar, diğer yandan icra ceza mahkemesine şikâyette bulunur. Bu yüzden "ben borcumu ödeyeceğim, dava neden açıldı" sorusu çoğu dosyada haklı ama sonucu değiştirmeyen bir sorudur.

Ceza tarafında cezalandırılan davranış borcu ödememek değildir. Cezalandırılan, çekin karşılığını bankada bulundurma yükümlülüğünün ihlalidir. Türkiye'de borcunu ödeyemediği için kimse hapse atılmaz; buradaki sorumluluk, çeki bir ödeme aracı olarak piyasaya sürerken üstlenilen ayrı bir yükümlülükten doğar.

Suç şikâyete bağlıdır. Savcılık kendiliğinden harekete geçmez. Çeki elinde bulunduran kişi, yani hamil, şikâyette bulunmazsa dosya açılmaz. Bu ayrıntı önemlidir: alacaklıyla anlaşma imkânı, ceza dosyasının kaderini de doğrudan etkiler.

Sorumlu kişi kural olarak çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi bir şirketse, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir görevlendirme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler sorumlu tutulur. Şirket çeklerinde en sık yapılan hata budur: çeki fiilen imzalayan kişi ile karşılığı bulundurmakla yükümlü kişi her zaman aynı olmayabilir. Tebligat size geldiyse, kendinizi savunmadan önce bakılacak ilk şey, sıfatınızın gerçekten bu tanıma girip girmediğidir.

Cezası ne? "Çekten hapis yok" doğru mu?

Yarım doğru. Mahkemenin kuracağı hüküm hapis değil, adli para cezasıdır. Ancak kanun bu cezaya bir taban koymuştur: hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Karşılıksız kalan tutara, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faizi ile takip ve yargılama giderleri de eklenir. Yani sembolik bir para cezasıyla kapanan bir dosya değildir; ceza en azından borcun kendisi kadardır.

Her çek ayrı bir suçtur. Elinizde beş adet karşılıksız çek varsa, bu beş ayrı dosya ve beş ayrı ceza anlamına gelir. Dosyaların birleştirilmesi ayrı bir konudur; sorumluluk çek başına doğar.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı ne getirir?

Bu yasak, çoğu müvekkil için para cezasından daha ağır sonuç doğurur. Çünkü ticareti fiilen durdurur.

Mahkeme, adli para cezasının yanında bu yasağa da hükmeder; yasak zaten varsa devamına karar verir. Daha önemlisi, hükmü beklemez: yargılama sırasında resen, koruma tedbiri olarak yasak kararı verilir. Yani dosya sonuçlanmadan çek keşide etme imkânınız kapanabilir.

Tebligat konusunda bir uyarı: yasak kararı, adres değişikliği bildirilmediği sürece bankaya bildirilen adrese Tebligat Kanunu m. 35'e göre çıkarılır. Adres yanlış bildirilmiş ya da terk edilmiş olsa dahi tebligat yapılmış sayılır. "Haberim olmadı" savunması bu nedenle çoğu zaman sonuç vermez.

Ödersem dosya kapanır mı?

Evet. Bu dosyalardaki gerçek çıkış yolu budur. 5941 m. 6, karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanuna göre ticari işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi bakımından üç ayrı sonuç öngörür:

• Soruşturma aşamasındaysanız kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir.
• Dava görülüyorsa mahkeme davanın düşmesine karar verir.
• Mahkûmiyet hükmü kesinleşmiş olsa bile mahkeme, hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verir.

Üçüncü ihtimal özellikle önemlidir. "Karar kesinleşti, artık geç" düşüncesi bu suçta doğru değildir. Ödeme kesinleşmeden sonra da yapılabilir ve hükmü sonuçlarıyla birlikte ortadan kaldırır. Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonuç doğar; yani alacaklıyla varılan anlaşma dosyayı bitirir.

Buradaki kilit kelime tamamen. Uygulamada dosyaların bir kısmı, borçlu iyi niyetle ödeme yaptığı hâlde eksik hesaplanmış faiz yüzünden kapanmaz. Faizin başlangıcı ödeme tarihi ya da vade değil, kanuni ibraz tarihidir; oran ise adi değil ticari temerrüt faizi oranıdır. Ödeme yapmadan önce hesabın yazılı olarak çıkarılması ve mahkemeden hesaplama talep edilmesi, sonradan yaşanan kayıpları önler.

Uzlaşma, ön ödeme ya da HAGB neden yok?

Başka ceza dosyalarında işe yarayan yolların burada kapalı olduğunu bilmek, boşuna beklemeyi önler. 5941 m. 5/10 açık bir hüküm getirir: bu suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz.

Sonuç şudur: dosyayı kapatan bir "anlaşma tutanağı" ya da denetim süresi yoktur. Ya ödeme yapılır ve dosya düşer, ya da adli para cezasına ve yasağa hükmedilir. Bu nedenle strateji, dosyanın en başında kurulmalıdır. Ödeme yapılabilecekse zamanlaması ve hesabı; yapılamayacaksa usul denetimi ve sıfat itirazı öne çıkar.

Dava nerede görülür, şikâyetin süresi var mı?

Dava asliye ceza mahkemesinde değil, icra ceza mahkemesinde görülür ve İcra ve İflas Kanunu'nun yargılama usulüne ilişkin hükümleri uygulanır. Bu, dosyanın hızlı ilerlediği ve usul kurallarının farklı işlediği anlamına gelir.

Şikâyet süresi vardır ve kaçırıldığında dosya biter. İİK m. 347 uyarınca şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Çekte öğrenme, kural olarak karşılıksızdır işleminin yapıldığı andır. Dosyaya bakarken ilk kontrol edilecek tarihler bunlardır.

İkinci kontrol ibraz süresidir. TTK m. 796, çekin düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmesini arar. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çekte süre, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, ayrı kıtalarda ise üç aydır. Süreler, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar. Süre dışında yapılan bir ibrazda karşılıksızdır işlemi yapılmış olsa bile cezai sorumluluğun doğup doğmadığı tartışılır.

Duruşmaya katılmamak ciddi risktir. İcra ceza yargılaması hızlı işler; katılmamak yokluğunuzda hüküm kurulması ve hakkınızda yakalama emri çıkarılması sonucunu doğurabilir. Sürecin tamamı, hangi belgenin ne zaman sunulacağı ve savunmanın hangi başlıklar üzerine kurulacağı için karşılıksız çek avukatı sayfasındaki ayrıntılı anlatıma bakabilirsiniz.

Yasak ne zaman kalkar?

İki yol var.

Birincisi ödeme. Karşılıksız kalan bedel faiziyle tamamen ödenir ya da şikâyetten vazgeçilirse, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir ve ilan olunur. Hızlı yol budur.

İkincisi süre. Ödeme yapılmamışsa yasak süresiz değildir. Kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir. Talep kabul edilirse karar yine ilan edilir.

Bir de çoğu zaman aynı borçtan doğan ikinci bir icra ceza dosyası gelir: taahhüdü ihlal. İcra dairesinde kararlaştırılan ödeme şartını makbul bir sebep olmaksızın yerine getirmemek, alacaklının şikâyeti üzerine İİK m. 340 uyarınca üç aya kadar tazyik hapsi sonucunu doğurur. Tazyik hapsi bir ceza değil, ödemeye zorlama tedbiridir ve ödeme yapıldığında tahliye gerçekleşir. Taahhüdün geçerlilik şartları ve savunma imkânları için taahhüdü ihlal ve icra ceza davası yazısını okuyun.

Sık sorulan sorular