Şikâyet Edildim, Süreç Nasıl İşler?

Şikâyet edilmek tam olarak ne demek?

Şikâyet, bir kişinin "bana karşı şu suç işlendi" diyerek adli makamları harekete geçirmesidir. CMK m. 158/1 uyarınca ihbar veya şikâyet Cumhuriyet Başsavcılığına ya da kolluk makamlarına yapılabilir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılmışsa ilgili başsavcılığa gönderilir (m. 158/2). Şikâyet yazılı olabileceği gibi, tutanağa geçirilmek üzere sözlü de yapılabilir (m. 158/5).

Bu noktada bilmeniz gereken en önemli şey şudur: şikâyet edilen herkes hakkında soruşturma açılmaz. CMK m. 158/6, ihbar veya şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin açıkça anlaşılması ya da şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması hâlinde soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verileceğini söyler. Aynı fıkra şunu da ekler: bu durumda şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez. Yani her şikâyet dilekçesi otomatik olarak sizi "şüpheli" yapmaz.

Soruşturma açılmışsa, evrak kural olarak gizlidir. CMK m. 157: kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir. "Savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla" ifadesi önemlidir; gizlilik, sizin dosyanızı hiç göremeyeceğiniz anlamına gelmez.

Soruşturmayı kim yürütür, savcı ne yapmakla yükümlüdür?

Soruşturmanın sahibi Cumhuriyet savcısıdır. CMK m. 160/1: savcı, bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar.

İkinci fıkra çoğu kişinin bilmediği bir yükümlülük getirir: savcı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamak, muhafaza altına almak ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür. Savcılık sadece suçlama üreten bir makam değildir. Ancak pratikte lehe delilin varlığını çoğu zaman siz hatırlatırsınız; bu yüzden lehe delil taleplerinizin dosyaya yazılı olarak girmesi önemlidir.

Savcı araştırmayı doğrudan veya adlî kolluk aracılığıyla yapar, kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir; kendi yargı çevresi dışında bir işlem gerekiyorsa o yer savcısından bu işlemi yapmasını ister (m. 161/1). Yazılı olarak istenen bilgilere on gün içinde cevap verilmesi zorunludur; mümkün değilse sebebi ve en geç hangi tarihte cevap verilebileceği aynı süre içinde bildirilir (m. 332/1).

Şüpheli olarak hangi haklara sahibim?

Haklarınız kanunda tek tek yazılıdır ve ifade alınmadan önce size hatırlatılması gerekir.

• Susma hakkı. CMK m. 147/1-e: yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamak kanunî bir haktır. Susmak itiraf değildir ve aleyhinize yorumlanamaz. Buna karşılık m. 147/1-a kimliğe ilişkin soruları doğru cevaplamayı bir yükümlülük olarak düzenler.
• Suçlamayı öğrenme hakkı. m. 147/1-b: size yüklenen suç anlatılır. "Neyle suçlandığımı bilmiyorum" diyerek ifade vermek zorunda değilsiniz.
• Müdafi hakkı. m. 147/1-c: müdafi seçme hakkınız ve onun hukukî yardımından yararlanabileceğiniz bildirilir; avukat tutacak durumda değilseniz baro tarafından müdafi görevlendirilir. m. 149/1 bu hakkı soruşturma ve kovuşturmanın her aşaması için tanır. m. 149/3 ise açıktır: avukatın görüşme, ifade sırasında yanınızda olma ve hukukî yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz.
• Lehe delil isteme hakkı. m. 147/1-f: şüpheden kurtulmanız için somut delillerin toplanmasını isteyebileceğiniz hatırlatılır ve lehinize olan hususları ileri sürme olanağı tanınır.
• Dosyayı inceletme hakkı. m. 153/1: müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız alabilir. Bu yetki ancak maddede sayılan ağır suçlarda, savcının istemi ve hâkim kararıyla kısıtlanabilir (m. 153/2). Kısıtlama olsa bile ifade tutanağı, bilirkişi raporları ve şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlerin tutanakları bunun dışındadır (m. 153/3).
• Kendini suçlamama güvencesi. Anayasa m. 38: hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Aynı madde, kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini de söyler.

İfadeye çağrıldım, ne yapmalıyım?

Savcı soruşturmanın sonunda hangi kararları verebilir?

Soruşturma tek bir sonuca çıkmaz. Kanun savcıya birden çok yol tanır.

Şikâyet üzerine gözaltına alınır veya tutuklanır mıyım?

Çoğu şikâyet dosyasında böyle bir şey olmaz; olağan yol, davetiye ile çağrılıp ifade vermenizdir. Ancak dosyanın niteliğine göre koruma tedbirleri gündeme gelebilir.

Tutuklama, kanunun en sıkı koşullara bağladığı tedbirdir. CMK m. 100/1: kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni bulunmalıdır; işin önemi ve beklenen ceza ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez. Tutuklama nedeni olarak kaçma şüphesi uyandıran somut olgular ya da delilleri yok etme, gizleme, değiştirme veya tanık ve mağdur üzerinde baskı girişimi sayılır (m. 100/2). Dördüncü fıkra ise bir alt sınır çizer: sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.

Tutuklamanın alternatifi adlî kontroldür. m. 110/1: şüpheli, savcının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla soruşturmanın her aşamasında adlî kontrol altına alınabilir. Yükümlülüğün devam edip etmeyeceği en geç dört aylık aralıklarla incelenir (m. 110/4).

Şikâyetçi vazgeçerse dosya kapanır mı?

Bu, suçun türüne bağlıdır. Bazı suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır; şikâyetten vazgeçme bu suçlarda süreci sona erdirir. Buna karşılık suçların büyük bölümü şikâyete bağlı değildir ve savcılık tarafından re'sen soruşturulur. Bu dosyalarda mağdurun "şikâyetçi değilim" demesi soruşturmayı kendiliğinden bitirmez; savcı delilleri değerlendirmeye devam eder.

CMK m. 158/7 geçiş için ayrı bir kural koyar: soruşturma sonunda kovuşturma evresine geçildikten sonra suçun şikâyete bağlı olduğu anlaşılırsa, mağdur açıkça şikâyetinden vazgeçmediği takdirde yargılamaya devam olunur.

Şikâyetten vazgeçme ile uzlaştırmayı da karıştırmayın. Uzlaştırma ayrı bir kurumdur, kendi usulü ve kendi sonuçları vardır; uzlaşma teklifine cevap vermek için kanun yedi gün tanır ve bu süre içinde bildirim yapılmazsa teklif reddedilmiş sayılır (m. 253/4).

Bundan sonra ne olacak?

Soruşturmanın sonunda dosyanız iki ana yoldan birine girer. Savcı dava açmaya yeterli şüphe göremezse takipsizlik kararı verir; bu kararın ne anlama geldiğini, şikâyetçinin nasıl itiraz edebileceğini ve şüpheli açısından hangi korumayı sağladığını takipsizlik (KYOK) kararı ve itiraz yazısında ayrıntılı anlattık.

Savcı dava açarsa iddianame düzenler. İddianamenin ne olduğunu, mahkemenin onu hangi sebeplerle iade edebileceğini ve kabulünden sonra nelerin değiştiğini iddianame ve iade yazısında bulabilirsiniz. Sürecin ne kadar zaman alacağı ve tutuklu ile tutuksuz dosya arasındaki farklar için soruşturma ne kadar sürer yazısına bakın.

Sık sorulan sorular