Tutuklandı, Nasıl Çıkar? Tahliye Yolları

Tahliyenin tek bir yolu yok, dördü birden var

Tutuklama kararı okunduktan sonra ailenin ilk refleksi genellikle "itiraz edelim" olur. İtiraz bu yollardan yalnızca biridir ve çoğu dosyada tek başına en zayıf olanıdır. Çünkü itiraz, kararın verildiği andaki dosyaya bakar; o an ne varsa onun üzerinden tartışılır.

Kanunun kurduğu sistem daha geniştir. Tutukluluk, verildiği anda donmuş bir karar değildir; dosya ilerledikçe yeniden değerlendirilmesi gereken bir tedbirdir. Bu yüzden kanun hem tarafa başvuru hakkı verir hem de mahkemeye kendiliğinden inceleme yükümlülüğü yükler. Aşağıdaki dört yolu ayrı ayrı bilmek, "ne zaman ne yapılır" sorusunun cevabıdır.

Birinci yol: tutuklama kararına itiraz

CMK m. 101/5 açıkça der ki tutuklama kararına ve m. 100 gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir. İtiraz, kararı veren mercie verilen bir dilekçeyle yapılır. CMK m. 268/2 uyarınca kararına itiraz edilen hâkim itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde dosyayı incelemeye yetkili mercie gönderir.

İtirazı kim inceler? CMK m. 268/3-b: sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına karşı yapılan itirazları, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Sulh ceza hâkimliği işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına aittir.

İtiraz süresi m. 268/1 uyarınca kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır. Ancak tutuklu bir dosyada bu sürenin geçmesi kapıyı kapatmaz; aşağıdaki ikinci yol her zaman açıktır. İtirazın kararı durdurmadığını da bilin: m. 269/1, itirazın kararın yerine getirilmesini geri bırakmayacağını söyler. Yani itiraz dilekçesi verildi diye tutukluluk kendiliğinden durmaz.

İtiraz süreci, dilekçe içeriği ve merci ayrımı için ayrıntılı anlatım tutuklamaya itiraz nasıl yapılır yazısındadır.

İkinci yol: tahliye talebi — her aşamada

CMK m. 104/1 tek cümleyle çok şey söyler: soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir. Kanun bir sayı sınırı koymaz, bir bekleme süresi öngörmez.

Bu talebi kim karara bağlar? m. 104/2 uyarınca tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmeye hâkim ya da mahkemece karar verilir ve bu kararlara da itiraz edilebilir. Yani tahliye talebiniz reddedilirse yeni bir itiraz hakkı doğar. Dosya istinafa veya Yargıtay'a gitmişse m. 104/3 devreye girer: karar, bölge adliye mahkemesi, Yargıtay ilgili dairesi ya da Yargıtay Ceza Genel Kurulunca dosya üzerinde yapılacak incelemeden sonra verilir; bu karar re'sen de verilebilir.

Üçüncü yol: otuz günlük tutukluluk incelemesi

Bu yol için dilekçe vermeniz şart değildir; kanun mahkemeye kendiliğinden görev yükler. CMK m. 108/1: soruşturma evresinde şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından m. 100 hükümleri göz önünde bulundurularak, şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verilir.

İki ayrıntı önemlidir. Birincisi, hâkim bu incelemeyi yaparken m. 100'e bakmak zorundadır; yani kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni ve ölçülülük yeniden tartışılır. İkincisi, inceleme "dinlenilmek suretiyle" yapılır — şüpheli veya müdafii dinlenmeden verilen bir devam kararı, itiraz dilekçesinde gösterilecek somut bir eksikliktir.

m. 108/2 ayrıca şunu ekler: tutukluluk durumunun incelenmesi, bu süre içinde şüpheli tarafından da istenebilir. Kovuşturma aşamasında ise m. 108/3 uygulanır: hâkim veya mahkeme, tutuklu sanığın durumunu her oturumda, koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da otuz günlük süre içinde re'sen karara bağlar. Duruşmalar üç ay sonraya verilmiş olsa bile bu ara inceleme yapılmak zorundadır.

Dördüncü yol: tutuklamayı adli kontrole çevirtmek

Çoğu dosyada gerçekçi hedef "her şey düşsün" değil, tutukluluğun adli kontrole dönüşmesidir. Kanun bu yolu ayrıca düzenler. CMK m. 103/1: Cumhuriyet savcısı, şüphelinin adlî kontrol altına alınarak serbest bırakılmasını sulh ceza hâkiminden isteyebilir; hakkında tutuklama kararı verilmiş şüpheli ve müdafii de aynı istemde bulunabilirler.

m. 109/1 bunu tamamlar: m. 100'deki tutuklama sebepleri varsa bile şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Yani "tutuklama nedeni var" tespiti tek başına tutukluluğu zorunlu kılmaz.

m. 109/3 uygulanabilecek yükümlülükleri sayar. Pratikte en sık karşılaşılanlar şunlardır: yurt dışına çıkamamak; hâkimin belirlediği yerlere belirtilen sürelerde düzenli olarak başvurmak (imza); taşıt kullanamamak ve sürücü belgesini teslim etmek; uyuşturucu, uyarıcı, uçucu madde veya alkol bağımlılığından arınmak amacıyla tedavi ya da muayene tedbirlerine tâbi olmak; hâkimce belirlenen bir güvence miktarını yatırmak; silah bulunduramamak veya taşıyamamak; konutunu terk etmemek; belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek; belirlenen yer veya bölgelere gitmemek.

Bir noktayı baştan bilin: m. 109/6 uyarınca adlî kontrol altında geçen süre kural olarak cezadan mahsup edilmez. Bu kuralın istisnası (e) ve (j) bentleridir; konutunu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, mahsupta bir gün olarak dikkate alınır. Adli kontrolün kaldırılmasını istemek de mümkündür: m. 111/1 uyarınca istem üzerine, savcının görüşü alındıktan sonra hâkim veya mahkeme beş gün içinde karar verebilir.

Tahliye talebinde neyi anlatmak gerekir

Tahliye dilekçesinin kaderini belirleyen şey duygusal anlatım değil, CMK m. 101/2'nin dört başlığına verilen cevaptır. Kanun, tutuklamaya, tutukluluğun devamına veya bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda şu dördünün somut olgularla gerekçelendirilmesini emreder: kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedenlerinin varlığı, tedbirin ölçülü olduğu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağı.

Bu dörtlü, savunmanın da yol haritasıdır. Karşı çıkacağınız her nokta bunlardan birine bağlanmalıdır.

Süre dolarsa ne olur

Tutukluluğun bir de üst sınırı vardır. CMK m. 102 hem soruşturma evresi hem de toplam için azami süreler koyar; bu sürelerin dolması tahliye sonucunu doğurur. Kanun bunu boşlukta bırakmaz: m. 109/7 uyarınca kanunlarda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında adlî kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir. Yani süre dolduğunda çıkış genellikle "koşulsuz serbestlik" değil, adli kontrol yükümlülükleriyle birlikte gerçekleşir.

Azami sürelerin ne olduğu ve otuz günlük incelemenin nasıl işlediği, tutukluluk incelemesi ve azami tutukluluk süreleri yazısında ayrıntılı anlatılmıştır.

Sık sorulan sorular