İnfaz, Denetimli Serbestlik ve Koşullu Salıverilme

İnfaz hukukunun kanuni dayanağı ve işleyişi

Suç ve ceza TCK'da, yargılama CMK'da, cezanın infazı ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'da düzenlenir. Bu ayrımın pratik sonucu şudur: aynı süredeki iki hapis cezası, suçun türüne göre kurumda çok farklı sürelerle geçirilir.

İnfaz aşamasında kararları veren makam kural olarak infaz hâkimliğidir. 4675 sayılı Kanun'un 4. maddesi infaz hâkimliğine; açık cezaevine ayrılma, izin, sevk, nakil ve tahliye, disiplin cezaları ve Cumhuriyet savcısının infaza ilişkin kararlarına karşı yapılan şikâyetleri inceleme görevini verir. Kararlara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde, infaz hâkimliğinin yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine itiraz edilir (4675 m. 6).

İkinci belirleyici organ, kurum içindeki idare ve gözlem kuruludur. Bu kurul hükümlüyü en geç altı ayda bir değerlendirir ve iyi hâl kararını verir; eğitim ve iyileştirme programlarına katılım, kurum kurallarına uyum, disiplin cezaları ve dışarıyla ilişkiler dikkate alınır (5275 m. 89).

Açık cezaevi, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme oranı

Açık ceza infaz kurumuna ayrılma

5275 m. 14/2 bazı hükümlülerin cezasının doğrudan açık kurumda infaz edileceğini söyler: kasıtlı suçlardan toplam üç yıl veya daha az, taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezasına mahkûm olanlar; adlî para cezası infaz sürecinde hapse çevrilenler; tazyik hapsine tabi tutulanlar. Terör suçları, örgüt kurmak-yönetmek-üye olmak suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlar ile ikinci defa mükerrirler ve koşullu salıverilmesi geri alınanlar bu imkânın dışındadır.

Kapalı kurumdan açık kuruma ayrılma ise idare ve gözlem kurulunun değerlendirmesine bağlıdır. Toplam on yıl ve daha fazla ceza ile terör, örgüt, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu imal-ticareti suçlarında bu karar ayrıca infaz hâkiminin onayından sonra uygulanır (5275 m. 14/4). Açık kuruma geçmek yalnızca fiziki koşul meselesi değildir; denetimli serbestliğin ön şartıdır.

Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz

5275 m. 105/A, açık kurumda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlünün, talebi üzerine cezasının kalan kısmını denetimli serbestlik altında infaz edebilmesine imkân tanır. Karar, kurumun hazırladığı değerlendirme raporu dikkate alınarak infaz hâkimi tarafından verilir. 2025 yılında eklenen bir şart daha vardır: hükümlünün, koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini — beş günden az olmamak üzere — kurumda geçirmiş olması gerekir.

Bu bir yıllık süre bazı gruplarda uzar: sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlülerde iki yıl; ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyen hükümlülerde üç yıldır (5275 m. 105/A-3). Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâli, Adlî Tıp Kurumundan alınan ya da Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan raporla belgelenir.

Suç tarihi burada belirleyicidir. 5275 Geçici m. 6, 30/3/2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından bu bir yıllık süreyi üç yıl olarak uygular. Ancak istisna listesi geniştir: kasten öldürme, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralamanın belirli hâli, işkence, eziyet, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlar, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçu, devletin güvenliğine karşı suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar bu uzatmadan yararlanmaz.

Adlî para cezasının ödenmemesi nedeniyle hapse çevrilen cezalarda denetimli serbestlik uygulanmaz (5275 m. 105/A-4); bu cezalarda koşullu salıverilme hükümleri de işlemez (5275 m. 106/9).

Koşullu salıverilme oranı

5275 m. 107 koşullu salıverilmenin ilk şartını "kurumdaki infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmek" olarak belirler. Süreler şöyledir: ağırlaştırılmış müebbet hapiste otuz yıl, müebbet hapiste yirmi dört yıl, diğer süreli hapis cezalarında cezanın yarısı.

Kanun bu genel orandan ayrılan bir liste getirir ve bu suçlarda oran üçte iki olur: kasten öldürme suçları (TCK m. 81, 82, 83), neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralamanın TCK m. 87/2-d hâli, işkence (TCK m. 94, 95) ve eziyet (TCK m. 96), cinsel saldırı, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz suçlarının kanunda gösterilen hâlleri, özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlar (TCK m. 132-138), devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk. Örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda da süreli hapis bakımından oran üçte ikidir (5275 m. 107/4).

Tekerrür hâlinde oran ayrıca yükselir: mükerrirlerde süreli hapis cezasının üçte ikisi, ikinci defa tekerrür hâlinde dörtte üçü aranır (5275 m. 108). Aynı maddenin dokuzuncu fıkrası uyarınca, cinsel saldırının nitelikli hâli, çocukların cinsel istismarı, reşit olmayanla cinsel ilişkinin belirli fıkraları ve uyuşturucu imal-ticareti suçlarından mahkûm olanlar bakımından da mükerrirlere ilişkin süreler uygulanır ve süreli hapiste oran dörtte üçtür.

Koşullu salıverilen hükümlü bir denetim süresine tabidir; bu süre, kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır ve süreli hapislerde hak ederek tahliye tarihini geçemez (5275 m. 107/6). Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır. Bu süre içinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlenirse veya uyarıya rağmen yükümlülüklere uymamakta ısrar edilirse koşullu salıverilme kararı geri alınır ve sonuçları ağırdır (5275 m. 107/12-13).

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar

Savunmada nelere bakılır

İnfaz aşamasında yapılan iş, dosyayı yeniden tartışmak değildir; hesabın ve değerlendirmenin doğru yapılıp yapılmadığını denetlemektir. Uygulamada sonucu değiştiren noktalar şunlardır:

1. Suç tarihinin doğru alınması

30/3/2020 eşiği, denetimli serbestlik süresinin bir yıl mı üç yıl mı olacağını belirler. Zincirleme suçlarda ve süregelen fiillerde suç tarihinin hangi an olarak kabul edildiği tek başına yılları değiştirebilir. Bu, infaz hesabında en sık tartışılan noktadır.

2. Oranın doğru seçilmesi

Koşullu salıverilme oranı suçun türüne bağlıdır ve kanun bu listeyi tek tek sayar. Mahkûmiyetin hangi maddeye ve hangi fıkraya dayandığı, örneğin cinsel saldırıda hangi fıkradan hüküm kurulduğu, doğrudan oranı değiştirir. Hükümde tekerrür uygulanıp uygulanmadığı ve ikinci defa tekerrür hükümlerinin uygulanacağının hükümde belirtilip belirtilmediği de ayrıca kontrol edilmelidir (5275 m. 108/3).

3. Mahsupların eksiksiz işlenmesi

Gözaltında ve tutuklulukta geçen süreler ile özel infaz usulüyle geçirilen süreler infazdan düşülür. Mahsup kararlarını almak infaz hâkimliğinin görevleri arasındadır (4675 m. 4/6). Eksik mahsup, tahliye tarihini haftalarca öteleyebilir.

4. Birden fazla ilamın birlikte değerlendirilmesi

Farklı mahkemelerden gelen birden fazla ilam varsa toplama, üst sınırlar ve hangi oranın uygulanacağı ayrı bir hesap gerektirir. 5275 m. 107/3 birden fazla süreli hapse mahkûmiyet hâlinde kurumda geçirilecek sürenin en fazla yirmi sekiz yıl olacağını belirler. İstanbul'da aynı kişiye ait ilamların farklı başsavcılıklarda bulunması sık görülür.

5. İyi hâl dosyasının içeriği

İyi hâl soyut bir izlenim değildir; 5275 m. 89/2 hangi verilerin dikkate alınacağını sayar. Katılınan eğitim ve meslek programları, sertifikalar, atölyede çalışma ve tedavi programlarına katılım belgelenebilir. Olumsuz bir değerlendirmeye itiraz ederken ilk bakılacak şey, bu belgelerin dosyaya girip girmediğidir.

6. Erteleme ve özel infaz usulünün birlikte değerlendirilmesi

Ceza kesinleştiğinde tek seçenek kuruma girmek değildir. Hükümlünün istemiyle erteleme (5275 m. 17), hastalık nedeniyle erteleme (5275 m. 16), çocuğunun ağır hastalığı nedeniyle kadın hükümlü için erteleme (5275 m. 16/A) ve özel infaz usulleri (5275 m. 110) ayrı ayrı değerlendirilir. Erteleme hükümleri terör suçları, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, mükerrirlere özgü infaz rejimi uygulananlar ile disiplin ve tazyik hapsinde uygulanmaz (5275 m. 17/6).

Süreç nasıl işler

İstanbul'da infaz dosyaları nerede yürür

Yetkili infaz hâkimliği, hükmü veren mahkemenin bulunduğu yer değildir. Bu, İstanbul'da en çok yanlış bilinen konudur. Denetimli serbestlik kararı, hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi tarafından verilir (5275 m. 105/A-1); koşullu salıverilme kararı ise infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hâkimliğince alınır (5275 m. 107/11). Pratikte bu, çoğunlukla hükümlünün bulunduğu ceza infaz kurumunun bağlı olduğu adliyedir. Davası Çağlayan'da görülmüş bir kişinin infaz dosyası, Silivri'deki bir kurumda bulunuyorsa Silivri'de yürüyebilir. Dosyanızın hangi başsavcılıkta olduğunu en başta teyit ettirin.

İstanbul'daki ceza infaz kurumları. İstanbul'da hükümlü ve tutuklular büyük ölçüde Silivri'deki Marmara Ceza İnfaz Kurumları Kampüsü, Esenler'deki Metris Ceza İnfaz Kurumu ve Bakırköy'deki kadın kapalı ceza infaz kurumu gibi kurumlarda barındırılır. Nakil talepleri de infaz hâkimliğinin görev alanındadır (4675 m. 4/2).

İtiraz mercii ağır ceza mahkemesidir. İnfaz hâkimliğinin kararına karşı iki hafta içinde, o infaz hâkimliğinin yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine itiraz edilir (4675 m. 6). Silivri'deki bir karara Silivri Ağır Ceza Mahkemesi, Bakırköy'deki bir karara Bakırköy Ağır Ceza Mahkemesi bakar.

Denetimli serbestlik müdürlüğü seçimi. Hükümlü, talebinde hangi müdürlüğe başvuracağını belirtir. İstanbul'da her iki yakada ayrı müdürlükler faaliyet gösterir (Çağlayan, Kartal, Bakırköy ve diğer ilçe adliyeleri bünyesinde). İmza, program katılımı ve kamuya yararlı işte çalışma yükümlülükleri aylarca düzenli devam ettiğinden, fiilen ikamet ettiğiniz yakadaki müdürlüğü seçmek pratik bir zorunluluktur. Haftada birkaç kez karşı yakaya geçmek zorunda kalmak, yükümlülük ihlaline ve kuruma iadeye giden en yaygın sebeplerden biridir.

Tedavi yükümlülüğü olanlar için. TCK m. 191 kapsamındaki hükümlüler denetimli serbestlik döneminde tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmakla yükümlüdür. İstanbul'da bağımlılık tedavisi, her iki yakada da hizmet veren AMATEM birimlerinde yürütülür. Randevu ve katılım belgelerini saklamak, ihlal iddiasına karşı en somut savunmadır.

Sık sorulan sorular