Tutukluluk ve yargılama
Bir yakınınız tutuklandıysa aklınızdaki ilk soru muhtemelen «ne zaman çıkar» sorusudur. Bunun kısa bir cevabı yok. Ama tutuklamanın hangi koşullarda verilebildiğinin, hangi süre içinde itiraz edilebileceğinin ve hangi talebin gerçekten karşılık bulduğunun net bir cevabı var. Bu sayfa onları anlatıyor.
Kısaca
Tutuklama, hakkında henüz hüküm verilmemiş bir kişinin özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. Amacı cezalandırmak değil; yargılamanın yürütülmesini ve verilecek kararın uygulanabilmesini güvence altına almaktır. Bu nedenle «suçlu olduğu için tutuklandı» cümlesi hukuken yanlıştır. Tutuklu bir kişi, hüküm kesinleşene kadar masumdur.
CMK m. 100/1 iki koşulu birlikte arar. Birincisi, kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller. Kanun burada soyut bir kanaatle yetinmez; şüphenin somut delillere dayanmasını ister. İkincisi, kanunda sayılan bir tutuklama nedeni. Bu ikisi bir arada bulunmuyorsa tutuklama kararı verilemez.
Aynı fıkra üçüncü bir sınır daha koyar: ölçülülük. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmayan tutuklama kararı verilemez. Bu cümle itiraz dilekçelerinin en çok kullanılan dayanaklarındandır; çünkü dosyanın sonunda beklenen sonuç ile fiilen çekilen tutukluluk arasındaki dengeyi doğrudan tartışmaya açar.
Kararı kim verir? Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi; kovuşturma evresinde savcının istemi üzerine veya kendiliğinden mahkeme CMK m. 101/1. Savcının isteminde mutlaka gerekçe gösterilir ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiilî nedenlere yer verilir. Yani kanun, tutuklamayı en son çare olarak kurgular.
Sorgu sırasında şüpheli veya sanık, kendi seçtiği ya da baro tarafından görevlendirilen bir müdafiin yardımından yararlanır CMK m. 101/3. Tutuklama kararı verilmezse kişi derhâl serbest bırakılır CMK m. 101/4. Karar verilirse içeriği sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendisine verilir.
Bir de mutlak yasak vardır. CMK m. 100/4 uyarınca sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda; ayrıca vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez. Dosyadaki nitelendirme tartışmalıysa bu sınır ilk bakılacak yerlerden biridir.
CMK m. 100/2 iki tutuklama nedeni sayar. Birincisi kaçma şüphesi: şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular bulunması. İkincisi delil karartma ve baskı: kişinin davranışlarının, delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturması.
İki noktaya dikkat edin. Kanun «somut olgular» ve «davranışları» diyor. Kaçma ihtimali soyut olarak varsayılamaz; sabit ikamet, düzenli iş, aile bağları ve önceki çağrılara uyulmuş olması bu değerlendirmenin doğrudan içindedir. Delil karartma nedeni de kişinin fiilî bir davranışına dayanmalıdır; suçun ağırlığı tek başına bu nedeni doğurmaz.
Üçüncü fıkra, uygulamada katalog suçlar denen listeyi getirir. Bu suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde tutuklama nedeni var sayılabilir. Kanunun seçtiği bu kelime önemlidir: «var sayılır» denmemiştir. Karine çürütülebilir; hâkim yine de somut değerlendirme yapmak ve gerekçesini yazmak zorundadır.
Katalogda özellikle şu suçlar yer alır: soykırım ve insanlığa karşı suçlar (TCK m. 76-78), göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (m. 79, 80), kasten öldürme (m. 81-83), kasten yaralamanın m. 86/3-b, e ve f hâlleri ile neticesi sebebiyle ağırlaşmış kasten yaralama (m. 87), işkence (m. 94, 95), cinsel saldırı (birinci fıkra hariç m. 102), çocukların cinsel istismarı (m. 103), hırsızlık (m. 141, 142) ve yağma (m. 148, 149), uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (m. 188), suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç m. 220), devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar. Liste ayrıca 6136 sayılı Kanundaki silah kaçakçılığını, kaçakçılık suçlarını, 2911 sayılı Kanunun 33 üncü maddesinde sayılan suçları, 3713 sayılı Kanunun 7 nci maddesinin üçüncü fıkrasındaki suçları, kadına karşı işlenen kasten yaralamayı ve sağlık ile eğitim personeline görevleri sebebiyle işlenen kasten yaralamayı kapsar.
Süreler CMK m. 102'de düzenlenir. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk en çok bir yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde en çok iki yıldır; uzatma süresi toplam üç yılı, kanunda ayrıca sayılan suçlarda beş yılı geçemez. Soruşturma evresi için ayrı ve daha kısa üst sınırlar öngörülmüştür. Bu süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından dörtte üç oranında uygulanır.
Kararda dosyanın somut olguları yerine kanun metninin tekrar edildiği hâller. CMK m. 101/2 tam tersini emreder: dört başlığın da somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmesi gerekir. İtiraz doğrudan bu eksikliğe dayandırılır.
Katalog, tutuklama nedeninin var sayılabileceğini söyleyen bir karinedir; otomatik tutuklama kuralı değil. Kuvvetli şüphenin ve ölçülülüğün ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Hem savcının isteminde hem de kararda, adli kontrolün neden yetersiz kalacağı gösterilmek zorundadır. Somut bir alternatif tartışılmadan verilen kararlar bu yönüyle eksiktir.
Otuz günlük incelemelerde önceki kararın tekrarlanması sık görülür. Oysa dosyadaki delil durumu değiştikçe gerekçenin de değişmesi beklenir; tanıklar dinlendiyse delil karartma nedeni büyük ölçüde tükenmiştir.
Beşinci bir grup, yurt dışında yaşayan veya yabancı uyruklu şüphelilerin dosyalarıdır. Burada tartışma neredeyse tamamen kaçma şüphesi üzerinden yürür. Yurt dışı bağlantısının tek başına kaçma şüphesi sayılıp sayılamayacağı; kişinin Türkiye'deki ikameti, işi, aile düzeni ve daha önce çağrıldığında gelip gelmediğiyle birlikte değerlendirilmelidir. Bu dosyalarda yurt dışına çıkış yasağı ve güvence bedeli gibi adli kontrol tedbirleri somut olarak önerilmelidir.
İtiraz dilekçesi «müvekkilim suçsuzdur» cümlesiyle kurulmaz. İnceleme mercii esas hakkında karar vermez; tutuklama tedbirinin koşullarının bulunup bulunmadığına bakar. Dosyada incelenen başlıklar şunlardır:
Gözaltı süresi dolmadan şüpheli, savcılık talimatıyla sulh ceza hâkimliğine sevk edilir. Savcı tutuklama ya da adli kontrol talep eder. Hâkim, müdafi huzurunda sorgu yapar. Bu aşamada dosyanın müdafi tarafından incelenmiş olması, sonraki her adımı belirler.
Tutuklamaya karar verilirse içeriği sözlü olarak bildirilir ve bir örneği yazılı şekilde verilir; bu husus kararda belirtilir. İtiraz süresi, kararın öğrenildiği günden işlemeye başlar.
İtiraz, iki hafta içinde kararı veren hâkimliğe verilecek bir dilekçeyle yapılır. Tutuklu kişi, zabıt kâtibine veya bulunduğu ceza infaz kurumu müdürüne beyanda bulunarak da başvurabilir; işlem yapıldığı anda süre kesilir CMK m. 263. Kararına itiraz edilen hâkimlik itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; görmezse en çok üç gün içinde inceleme merciine gönderir.
İtiraz hakkında kural olarak duruşma yapılmadan karar verilir; gerekli görülürse önce Cumhuriyet savcısı, sonra müdafi dinlenir. Karar mümkün olan en kısa sürede verilir. İtiraz yerinde görülürse merci aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir; yani doğrudan tahliyeye hükmedebilir CMK m. 271.
Salıverilme her aşamada ayrıca istenebilir; istem üzerine kural olarak üç gün içinde karar verilir. Örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre yedi gün olarak uygulanır CMK m. 105. Bundan bağımsız olarak soruşturmada tutukluluk en geç otuzar günlük sürelerle yeniden incelenir; kovuşturmada mahkeme her oturumda veya oturumlar arasında kendiliğinden karar verir CMK m. 108.
İstanbul tek adliyeli bir şehir değildir. Birbirinden bağımsız altı adli yargı ilk derece merkezi vardır: Çağlayan'daki İstanbul Adliyesi, Kartal'daki İstanbul Anadolu Adliyesi, Bakırköy, Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa ve Silivri adliyeleri. Her birinin kendi Cumhuriyet başsavcılığı ve kendi sulh ceza hâkimlikleri vardır.
Hangi adliyeye gidileceğini yaka değil, yargı çevresi belirler. Anadolu yakası ilçelerinde işlenen suçlar Kartal'daki İstanbul Anadolu Adliyesi'ne düşer. Avrupa yakası ise tek merkezde toplanmamıştır; ilçeye göre Çağlayan, Bakırköy, Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa veya Silivri adliyelerinden birine gider. Bu yüzden bir yakınınız gözaltına alındığında ilk yapılacak iş, hangi başsavcılığın soruşturmayı yürüttüğünü ve soruşturma numarasını öğrenmektir. Yanlış adliyeye gitmek, itiraz süresinin ilk gününü boşa harcamak demektir.
İtirazı hangi merci inceler? 2021 yılında yapılan değişiklikten sonra, sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına karşı yapılan itirazları, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler CMK m. 268/3-b. Yani itiraz artık bir sonraki numaralı sulh ceza hâkimliğine değil, aynı adliyedeki asliye ceza mahkemesine gider. Sulh ceza hâkimliği işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına aittir. Eski bilgiyle hazırlanan dilekçeler bu nedenle sık sık yanlış mercie hitaben yazılır.
İtiraz dilekçesi her hâlde kararı veren hâkimliğe verilir; merci kendiliğinden seçilmez. Avukat dilekçeyi UYAP üzerinden de sunabilir. Tutuklunun kendisi başvuracaksa ceza infaz kurumu müdürlüğü kanalı fiilen en pratik yoldur.
Son olarak bir saha gerçeği: İstanbul'da tutuklananlar genellikle şehir merkezindeki değil, Silivri ve Maltepe gibi uzak yerleşkelerdeki ceza infaz kurumlarına sevk edilir. Bu, müdafi görüşmesi ve aile ziyareti için tek yönde saatlerle ölçülen yol demektir. Sevk yerinin öğrenildiği anda görüşme planı yapmak, ilk günlerin kaybedilmesini önler.
Kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki haftadır (CMK m. 268/1). Bu süre uzun yıllar yedi gün olarak uygulandı; 2021 yılında yapılan değişiklikle iki haftaya çıkarıldı. Süreyi kaçırmanız yolun tamamen kapandığı anlamına gelmez: salıverilme her aşamada ayrıca istenebilir (CMK m. 104) ve bu istemin reddine de itiraz edilebilir.
Kanun net bir gün sayısı vermez; itiraz hakkında mümkün olan en kısa sürede karar verileceğini söyler (CMK m. 271/3). Kararına itiraz edilen hâkimlik itirazı yerinde görürse kendi kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde inceleme merciine gönderir (CMK m. 268/2). İnceleme kural olarak duruşma yapılmadan, dosya üzerinden yürür.
İnceleme merciinin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir (CMK m. 271/4). Buna karşılık salıverilme istemi soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında yenilenebilir (CMK m. 104/1) ve bu istemin reddi yeni bir itiraz konusudur. Ayrıca ilk defa inceleme mercii tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yolu açıktır.
Var. Kanun katalog suçlarda tutuklama nedeninin var sayılabileceğini söyler; var sayılır demez (CMK m. 100/3). Bu, çürütülebilir bir karinedir. Hâkim yine de kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenini, tedbirin ölçülü olduğunu ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağını somut olgularla göstermek zorundadır (CMK m. 101/2).
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk en çok bir yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde süre en çok iki yıldır; uzatma süresi toplam üç yılı, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümündeki suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda beş yılı geçemez (CMK m. 102). Soruşturma evresi için ayrıca daha kısa üst sınırlar vardır ve bu süreler çocuklar bakımından indirimli uygulanır.
CMK m. 141, kanunda sayılan hâllerde maddi ve manevi zararların Devletten istenebileceğini düzenler; kanuna uygun tutuklandığı hâlde hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilenler bu hâller arasındadır. Kararı veren merci, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirmek ve bunu karara geçirmek zorundadır. Tutar, tutukluluk süresine ve somut zarara göre belirlenir; peşinen bir rakam söylenemez.
İlgili sayfalar
Tutuklamanın alternatifi. İmza yükümlülüğü, yurt dışı yasağı, konutu terk etmeme ve elektronik izleme; tedbirin kaldırılması talebi.
Sayfaya gitGörev sınırı, iddianamenin kabulü, duruşma düzeni, tanık dinlenmesi ve esas hakkında mütalaa. Tutuklu yargılamanın seyri.
Sayfaya gitTutuklamadan önceki aşama. Gözaltı süresi, yakınlara haber verilmesi ve sulh ceza hâkimliğine sevk.
Sayfaya gitSorguda söylenenler tutuklama kararının gerekçesine girer. Susma hakkı, müdafi hakkı ve tutanağa itiraz.
Sayfaya gitİlgili sayfalar
Tutuklanmadınız, ama serbest de değilsiniz.
Sayfaya gitAğır ceza mahkemesi, en ağır cezayı gerektiren dosyaların görüldüğü yerdir.
Sayfaya git
Gözaltı, cezalandırma değil bir soruşturma tedbiridir ve kanunla saatlere bağlanmıştır.
Sayfaya git
Dosyanızın konusu belliyse doğrudan ilgili suç sayfasına gidebilirsiniz. Tüm çalışma alanları
Dikkat edilmesi gerekenler
Elinizde tutuklama kararının bir örneği veya sevk yazısı varsa yanınıza alın. İlk konuşmada itiraz süresinin ne zaman dolduğunu, dosyanın hangi aşamada olduğunu ve hangi talebin bu aşamada gerçekten karşılık bulabileceğini açıkça anlatalım.
