Zimmet ve Rüşvet Suçları

Suçun tanımı ve kanuni dayanağı

TCK m. 247 zimmeti şöyle tanımlar: görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı kendisinin veya başkasının zimmetine geçiren kamu görevlisi cezalandırılır. Buradaki üç unsura dikkat edin. Fail kamu görevlisi olmalı, mal göreve bağlı olarak elinde bulunmalı ve mal üzerinde malikmiş gibi tasarrufta bulunulmalıdır. Üçünden biri eksikse zimmet oluşmaz.

TCK m. 252 rüşveti düzenler. Kamu görevlisinin, görevinin ifasıyla ilgili bir işi yapması veya yapmaması için kendisine ya da göstereceği başka bir kişiye menfaat sağlaması rüşvettir; menfaati sağlayan kişi de aynı cezayı alır. Kanun 2012 değişikliğiyle rüşvet verme ve alma için aynı ceza aralığını öngörmüştür. Menfaatin doğrudan ya da aracılar vasıtasıyla sağlanması sonucu değiştirmez.

Kamu görevlisi kavramı sanılandan geniştir. TCK m. 6/1-c kamu görevlisini "kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi" olarak tanımlar. Yani kadrolu memur olmak şart değildir; sözleşmeli personel, geçici görevlendirilmiş kişi ya da bir kamusal faaliyete katılan kişi de bu tanıma girebilir.

Rüşvet bakımından kapsam daha da geniştir. TCK m. 252/8, kamu görevlisi sıfatı taşınıp taşınmadığına bakılmaksızın; kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, kamu kurumlarının iştirakiyle kurulmuş şirketler, bu kuruluşların bünyesindeki vakıflar, kamu yararına çalışan dernekler, kooperatifler ve halka açık anonim şirketler adına hareket eden kişileri de madde kapsamına alır. Bir kooperatif yöneticisinin veya halka açık bir şirket görevlisinin rüşvet maddesinden yargılanması bu fıkraya dayanır.

Yakın ama farklı bir suç irtikâptır. TCK m. 250 uyarınca kamu görevlisi, görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kişiyi menfaat sağlamaya icbar ederse ya da görevinin sağladığı güveni kötüye kullanarak hileli davranışlarla ikna ederse irtikâp söz konusu olur. Ayrım şudur: rüşvette iki taraf serbest iradeyle anlaşır, irtikâpta karşı taraf zorlanmış veya kandırılmıştır. Bu nedenle menfaati veren kişi rüşvette fail, irtikâpta mağdurdur. Nitelendirmenin doğru yapılması savunmanın ilk işidir.

Ceza ve nitelikli hâller

Aşağıdakiler kanunun öngördüğü temel aralıklardır. Somut cezayı teşebbüs, iştirak, zincirleme suç, etkin pişmanlık ve takdiri indirim hükümleri belirler.

• Zimmet TCK m. 247/1 — beş yıldan on iki yıla kadar hapis.
• Nitelikli zimmet TCK m. 247/2 — zimmetin açığa çıkmamasını sağlamaya yönelik hileli davranışlarla işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır. Sahte belge düzenlemek, kayıt üzerinde oynamak, sahte mutabakat üretmek bu kapsamda tartışılır.
• Kullanma zimmeti TCK m. 247/3 — mal geçici bir süre kullanıldıktan sonra iade edilmek üzere zimmete geçirilmişse ceza yarı oranına kadar indirilebilir.
• Rüşvet TCK m. 252/1-2 — rüşvet veren ve rüşvet alan için dört yıldan on iki yıla kadar hapis.
• Anlaşma TCK m. 252/3 — rüşvet konusunda anlaşmaya varılması hâlinde suç tamamlanmış gibi cezaya hükmolunur. Paranın el değiştirmesi şart değildir.
• Kabul edilmeyen teklif TCK m. 252/4 — kamu görevlisinin talebinin kabul edilmemesi veya kişinin teklifinin kabul görmemesi hâlinde ceza yarı oranında indirilir.
• Aracılık TCK m. 252/5 — teklifi ileten, anlaşmayı sağlayan veya temini üstlenen kişi, kamu görevlisi olup olmadığına bakılmaksızın müşterek fail olarak cezalandırılır.
• Nitelikli fail TCK m. 252/7 — rüşvet alan kişi yargı görevi yapan, hakem, bilirkişi, noter veya yeminli mali müşavir ise ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.
• İrtikâp TCK m. 250 — icbar suretiyle beş yıldan on yıla, ikna suretiyle üç yıldan beş yıla, kişinin hatasından yararlanma hâlinde bir yıldan üç yıla kadar hapis.

Cezanın yanında hak yoksunlukları da vardır. TCK m. 53, kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kamu görevi üstlenmekten yoksun bırakılmayı düzenler. Bu, kamu görevlisi için mahkûmiyetin cezadan bağımsız ikinci ağır sonucudur.

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar

Savunmada nelere bakılır

1. Kamu görevlisi sıfatı ve görevle bağ

Zimmette mal, göreve bağlı olarak failin zilyetliğinde olmalıdır. Kişi malı görevden bağımsız bir yolla ele geçirmişse suç zimmet değildir; hırsızlık, güveni kötüye kullanma gibi başka bir suç tipi gündeme gelir ve ceza aralığı ile görevli mahkeme değişir. Bu nedenle savunma, görev tanımını, imza yetkisi çizelgesini, görevlendirme yazılarını ve devir teslim tutanaklarını dosyaya koydurur. "Kim, hangi tarihte, hangi yetkiyle sorumluydu" sorusu belgeyle cevaplanmalıdır.

2. Denetim raporlarının ceza yargılamasındaki değeri

Müfettiş, iç denetçi veya Sayıştay raporu idari bir inceleme ürünüdür. Ceza mahkemesini bağlamaz ve tek başına mahkûmiyete esas alınamaz. Raporun denetlenebileceği noktalar şunlardır: hesap açığı hangi yöntemle bulunmuştur, hangi dönem esas alınmıştır, dayanak belgeler rapora ek olarak konulmuş mudur, ilgilinin savunması alınmış mıdır, rapordaki nitelendirme "usulsüzlük" mü yoksa "zimmet" mi. İdari usulsüzlük ile zimmet aynı şey değildir ve raporlarda bu iki kavram sıkça birbirinin yerine kullanılır.

CMK m. 63 bilirkişiye ancak özel veya teknik bilgi gerektiren konularda başvurulabileceğini söyler. Buradan çıkan pratik sonuç: mali müşavir veya muhasebe bilirkişisi hesabın nasıl işlediğini açıklayabilir, ancak "sanık zimmete geçirmiştir" değerlendirmesi hukuki bir nitelendirmedir ve mahkemeye aittir. Rapordaki bu tür cümlelere itiraz edilmelidir.

3. Miktarın ve zararın hesabı

Zimmet iddiasının ölçüsü paradır. Hesabın hangi kayıtlar üzerinden yapıldığı, iade ve mahsupların dikkate alınıp alınmadığı, aynı kalemin iki kez sayılıp sayılmadığı incelenir. Ceza yargılamasında hesap tartışması sıkıcı görünür ama miktardaki her düzeltme hem cezayı hem etkin pişmanlık hesabını doğrudan etkiler.

4. Etkin pişmanlığın zamanlaması

Zimmette TCK m. 248 kademeli bir indirim öngörür: soruşturma başlamadan önce malın aynen iadesi veya zararın tamamen tazmini hâlinde ceza üçte iki oranında, kovuşturma başlamadan önce gönüllü iade veya tazminde yarı oranında, etkin pişmanlık hükümden önce gerçekleşirse üçte bir oranında indirilir. Aradaki fark ciddidir; bu yüzden ödeme kararı acele değil, dosyanın hangi aşamada olduğu bilinerek verilmelidir.

Rüşvette sonuç daha keskindir. TCK m. 254 uyarınca rüşvet alan kişi durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce rüşvet konusu şeyi soruşturmaya yetkili makamlara aynen teslim ederse, o suçtan cezaya hükmolunmaz. Aynı korumadan rüşvet veren kişi ve suça iştirak eden diğer kişiler de, durum resmî makamlarca öğrenilmeden önce yetkili makamları haberdar etmeleri koşuluyla yararlanır. Buradaki "resmî makamlarca öğrenilmeden önce" ifadesi çok dardır; tarihlerin belgelenmesi hayati önemdedir. Yabancı kamu görevlilerine rüşvet verenler bu maddeden yararlanamaz.

5. Tutuklama tartışması

Zimmet ve rüşvet, CMK m. 100/3 maddesinde sayılan ve tutuklama nedeninin var sayılabildiği katalog suçlar arasında yer almaz. Bu, tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin yanında kaçma şüphesi veya delil karartma gibi somut bir tutuklama nedeninin ayrıca gösterilmesi gerektiği anlamına gelir. Görevden uzaklaştırılmış, tüm belgeleri kuruma teslim etmiş, sabit ikametgâhı olan bir kişi bakımından delil karartma gerekçesi somut olgularla desteklenmelidir. Tutuklama kararına itiraz dilekçesinin ekseni budur.

6. Zamanaşımı ve dosyanın yaşı

TCK m. 66 uyarınca beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda dava zamanaşımı on beş yıldır. Zimmet ve rüşvet bu grupta yer alır. Denetim raporları çoğu zaman geçmiş yılları kapsadığı için, iddiaya konu her bir işlem tarihinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Süreç nasıl işler

İstanbul'da bu dosyalar nerede görülür

Zimmet ve rüşvetin ceza aralıkları on yılın üzerine çıktığı için, 5235 sayılı Kanun m. 12 uyarınca bu dosyalara ağır ceza mahkemesi bakar. Aynı madde irtikâbı da açıkça sayarak ağır cezanın görevine bırakmıştır. Görevi kötüye kullanma ise asliye ceza mahkemesinde görülür; bu nedenle iddianamedeki nitelendirmenin değişmesi, dosyanın adliyedeki yerini bile değiştirebilir.

Yetkili yer CMK m. 12 uyarınca suçun işlendiği yerdir. Kamu görevi suçlarında bu yer, kural olarak görevin ifa edildiği yerdir; yani kurumun bulunduğu ilçe belirleyicidir, sanığın oturduğu ilçe değil. İstanbul'da pratik karşılığı şudur: Şişli, Beyoğlu veya Fatih'teki bir kurumda geçtiği iddia edilen olay İstanbul Adliyesi'ne (Çağlayan), Kartal veya Ümraniye'deki bir kurumda geçen olay İstanbul Anadolu Adliyesi'ne, Bakırköy çevresindeki bir kurumda geçen olay Bakırköy Adliyesi'ne düşer. Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa ve Silivri adliyeleri de kendi yargı çevrelerindeki dosyalara bakar.

İstanbul, kamu kurumu yoğunluğu bakımından Türkiye'nin en kalabalık yargı çevresidir: otuz dokuz ilçe belediyesi, büyükşehir belediyesi ve bağlı kuruluşları, çok sayıda üniversite, hastane ve il müdürlüğü. Bunun iki sonucu vardır. Birincisi, ihbar ve denetim raporu trafiği yüksektir; dosyalar sık sık idari inceleme ile ceza soruşturmasının aynı anda yürüdüğü bir zeminde ilerler. İkincisi, ağır ceza mahkemelerinin iş yükü nedeniyle duruşma araları uzayabilir. Bu süre savunma açısından kurum kayıtlarını, devir teslim tutanaklarını ve mutabakat belgelerini eksiksiz toplamak için kullanılmalıdır.

Bir uyarı: kurum içi disiplin soruşturmasında verilen ifade ile savcılıkta verilen ifade aynı dosyanın parçası hâline gelebilir. Disiplin soruşturmasında yazdığınız savunma metni, sonradan ceza dosyasına delil olarak girer. İki süreci birlikte planlamak gerekir.

Sık sorulan sorular

İlgili sayfalar