Bilirkişi ve delil
Kusur Oranı ve Bilirkişi Raporuna İtiraz
Trafik kazası, iş kazası veya bir yaralama dosyasında sonucu çoğu zaman tek bir belge belirler: bilirkişi raporu. Rapordaki kusur oranı hem cezanın miktarını hem de dosyanın gidişatını doğrudan etkiler. Bu yazı, raporun nasıl okunacağını, itirazın nasıl yapılacağını ve yeni bilirkişi talebinin hangi hâllerde sonuç verdiğini anlatır.
Kısa cevap
Ceza yargılamasında bilirkişi raporuna itiraz için kanunda sabit bir gün sayısı yoktur; itiraz, rapor dosyaya girdikten sonra ve en geç raporun duruşmada tartışıldığı oturumda yazılı olarak ileri sürülmelidir. "Kabul etmiyoruz" demek tek başına sonuç doğurmaz: raporun hangi verisinin eksik, hangi varsayımının hatalı olduğu somut olarak gösterilmelidir. Taraflar, olayla ilgili olarak veya rapor hakkında kendi uzmanından bilimsel mütalaa alabilir; bu nedenle ayrıca süre istenemez (CMK m. 67/5). Hâkim raporla bağlı değildir; delilleri duruşmada tartışılmış olmak kaydıyla vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir eder (CMK m. 217/1).
Bilirkişi raporu mahkemeyi bağlar mı?
Hayır. Bu, dosyayı ilk kez okuyan herkesin en çok yanıldığı noktadır. Bilirkişi bir karar mercii değil, mahkemeye teknik bilgi sunan bir yardımcıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu bilirkişiye başvurmayı, çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerle sınırlar; hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukukî bilgiyle çözülmesi mümkün olan konularda bilirkişi dinlenemez (CMK m. 63).
Aynı sınır raporun içeriği için de geçerlidir. Bilirkişi raporunda, hâkim tarafından yapılması gereken hukukî değerlendirmelerde bulunulamaz (CMK m. 67/3). Yani bilirkişi "sürücü asli kusurludur, bu nedenle taksirle öldürmeden cezalandırılmalıdır" diyemez. Fiilin hukukî nitelendirmesi mahkemeye aittir. Raporda böyle cümleler varsa bu, itirazın ilk maddesi olur.
CMK m. 217/1 — Hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu deliller hâkimin vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir edilir.
Serbest takdir, "istediğini yapar" demek değildir. Hâkim raporu benimseyecekse neden benimsediğini, reddedecekse neden reddettiğini gerekçesinde göstermek zorundadır. Bu yüzden itirazın gövdesi, mahkemeye gerekçe yazarken kullanabileceği somut malzeme sunmalıdır.
Kusur oranı ne demek, cezayı nasıl etkiler?
Kusur oranı, taksirli suçlarda neticeye yol açan dikkat ve özen yükümlülüğü ihlalinin kime ne ölçüde ait olduğunu gösterir. Uygulamada "asli kusur", "tali kusur", "kusursuz" gibi ifadelerle karşılaşırsınız. Bunun cezaya etkisi doğrudan kanunda yazılıdır.
TCK m. 22/4 — Taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek olan ceza failin kusuruna göre belirlenir.
TCK m. 22/5 — Birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda, herkes kendi kusurundan dolayı sorumlu olur. Her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir.
Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, kusur oranındaki değişiklik temel cezanın belirlenmesini etkiler; oranın düşmesi cezanın alt sınıra yaklaşması yönünde bir argümandır. İkincisi, karşı tarafın kusurlu olması sizin kusurunuzu otomatik olarak silmez — kusurlar birbirinden mahsup edilmez, herkes kendi payından sorumlu tutulur. Kusurun tamamen bulunmadığı hâllerde ise mesele ceza miktarı değil, sorumluluğun kendisidir; nedensellik bağı ve öngörülebilirlik tartışılır. Taksirli ölüm dosyalarında bu tartışmanın nasıl kurulduğunu taksirle öldürme avukatı sayfamızda ayrıntılı anlattık.
Rapora itiraz için süre var mı?
Ceza muhakemesinde, hukuk yargılamasındaki gibi "raporun tebliğinden itibaren iki hafta" tarzında sabit bir itiraz süresi öngörülmemiştir. Bu, itirazın istendiği zaman yapılabileceği anlamına gelmez. Pratikte belirleyici olan an, raporun duruşmada okunup taraflara diyecekleri sorulduğu andır.
O oturumda "bir diyeceğim yok" denmesi ya da itirazın sadece sözlü ve genel bir cümleyle geçiştirilmesi, sonraki aşamalarda ciddi bir dezavantaj yaratır. İstinaf ve temyiz incelemesinde dosyada görünen şey tutanaktır. Duruşmada dile getirilmemiş ve dosyaya yazılı olarak girmemiş bir itiraz, sonradan "biz aslında karşı çıkmıştık" denerek canlandırılamaz.
Dikkat
Rapor genellikle duruşmadan günler önce dosyaya girer. UYAP üzerinden dosyayı takip edip raporu erken görmek, itirazı hazırlamak için gereken zamanı kazandırır. Raporu ilk kez duruşma salonunda görmek, itiraz hakkını fiilen kullanılamaz hâle getirir.
İtiraz dilekçesinde ne yazılmalı?
İşe yarayan itirazlar birbirine benzer: rapora duygu ile değil, veriyle karşı çıkarlar. Sıra genellikle şöyledir.
Raporun dayandığı veriyi çıkarın
Bilirkişi hangi belgeye bakarak sonuca ulaşmış? Kaza tespit tutanağı, kroki, ölçüm, kamera görüntüsü, tanık beyanı, otopsi ve adli rapor. Rapordaki her sonucun altında bir veri olmalıdır. Olmayanı işaretleyin.
Eksik ve çelişkili yanları tek tek gösterin
"Rapor hatalıdır" değil, "raporun 3. sayfasındaki hız hesabı, dosyadaki kamera kaydında görülen fren izini dikkate almamıştır" biçiminde yazın. İncelenmemiş bir delil varsa adını ve dosyadaki yerini belirtin.
Teknik dayanağınızı ortaya koyun
Karşı görüşün de bilimsel bir temeli olmalıdır. Bu noktada uzmanından alınacak yazılı mütalaa, itirazı bir iddia olmaktan çıkarıp tartışılabilir bir belgeye dönüştürür.
Somut talebinizi yazın
Aynı bilirkişiden ek rapor mu, yeni bir heyet mi, Adli Tıp Kurumu'na ya da üniversiteye gönderilmesi mi isteniyor? Talebin açık yazılması, reddedilse bile kararın gerekçelendirilmesini zorunlu kılar.
Yeni bilirkişi talebim kabul edilir mi?
Bu konuda takdir mahkemeye aittir; ancak takdir gerekçesiz kullanılamaz. Rapordaki eksiklik veya belirsizlik giderilebilir nitelikteyse mahkeme çoğu zaman önce aynı bilirkişiden ek rapor ister. Sorun bilirkişinin yöntemine, uzmanlık alanına veya vardığı sonucun dosyayla açık çelişkisine ilişkinse yeni bir heyet gündeme gelir.
Bilirkişinin tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren bir durum varsa, ayrıca bilirkişinin reddi yoluna gidilebilir; hâkimin reddini gerektiren sebepler bilirkişi için de geçerlidir (CMK m. 69). Rapor hakkında sözlü açıklama gerekiyorsa bilirkişinin duruşmaya çağrılarak dinlenmesi de istenebilir (CMK m. 68). Bu talep özellikle işe yarar: yazılı raporda geçiştirilen bir varsayım, duruşmada sorulduğunda çoğu zaman görünür hâle gelir.
Talebiniz reddedilirse yapılacak şey, ret kararını ve gerekçesini tutanağa geçirtmektir. Kanun yolunda tartışılabilecek olan tam da budur: mahkeme, dosyanın aydınlatılması için gerekli bir incelemeyi neden yaptırmadı? Yargılamanın hangi aşamasında hangi talebin ileri sürüleceğini ağır ceza mahkemesi süreci sayfamızda adım adım açıkladık.
Adli Tıp raporu ile üniversite raporu çelişirse ne olur?
Ölüm ve yaralanma içeren dosyalarda sıkça karşılaşılan bir manzaradır: Adli Tıp Kurumu ihtisas kurulunun raporu bir şey söyler, üniversitenin adli tıp anabilim dalından alınan rapor başka bir şey. Bu durumda mahkeme, iki rapordan birini gerekçesiz seçemez.
Çelişki iki yoldan giderilir. Birincisi, çelişkinin niteliğine göre Adli Tıp Kurumu içindeki üst yapıya, yani Adli Tıp Genel Kurulu'na başvurulmasıdır; Adli Tıp Kurumu Kanunu, ihtisas kurulları ile diğer resmî bilirkişiler arasında ortaya çıkan görüş ayrılıklarının Genel Kurulda incelenmesini öngörür. İkincisi, mahkemenin farklı bir üniversite heyetinden ya da konunun uzmanı akademisyenlerden oluşan yeni bir kuruldan rapor almasıdır.
Önemli olan şu: çelişkili raporlar arasından biri, sırf resmî kurumdan geldiği için üstün sayılmaz. Kanun bilirkişi raporlarına önceden bir derece sırası tanımaz. Belirleyici olan, hangi raporun dosyadaki verilerle daha tutarlı olduğu ve sonuçlarını hangi yöntemle gerekçelendirdiğidir. İtiraz dilekçesi bu karşılaştırmayı mahkemenin yerine yaparsa, gerekçeli kararda karşılık bulma şansı artar.
Uzman mütalaası almak işe yarar mı?
Evet, ama ne olduğunu doğru anlamak şartıyla. Kanun taraflara bu imkânı açıkça tanır: Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafii veya kanunî temsilci; yargılama konusu olayla ilgili olarak, bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da rapor hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alabilir. Kanun ayrıca, sadece bu nedenle ek süre istenemeyeceğini de belirtir (CMK m. 67/5).
Mütalaayı veren kişi mahkemenin bilirkişisi değildir; verdiği belge de mahkemeyi bağlamaz. İşlevi başkadır: mütalaa, resmî raporun sorgulanabilir olduğunu teknik bir dille ortaya koyar ve mahkemeyi çelişkiyi gidermeye zorlar. Uygulamada yeni bilirkişi incelemesi kararlarının önemli bir kısmı, iyi hazırlanmış bir mütalaanın dosyaya girmesinden sonra çıkar. Mütalaayı hazırlayan uzmanın duruşmada dinlenmesi de talep edilebilir.
Son bir hatırlatma: mütalaa, dosyanın tamamı görülmeden hazırlanırsa etkisiz kalır. Uzmana verilecek belge seti eksikse, ortaya çıkan metin resmî raporla aynı zayıflığı taşır ve mahkemeyi ikna etmez.
Sık sorulan sorular
Bilirkişi raporuna itiraz süresi kaç gündür?
Ceza muhakemesinde bilirkişi raporuna itiraz için kanunda sabit bir gün sayısı öngörülmemiştir. Belirleyici olan, raporun duruşmada okunup taraflara diyecekleri sorulduğu andır; itirazın en geç o oturumda ve yazılı olarak dosyaya girmesi gerekir. Duruşmada dile getirilmeyen ve tutanağa geçmeyen bir itiraz, istinaf ve temyiz aşamasında değerlendirilmeye elverişli olmaz. Bu nedenle rapor dosyaya girer girmez incelenmelidir.
Kusur oranı düşerse ceza da düşer mi?
Kusur, taksirli suçlarda ceza tayininin doğrudan ölçütüdür. TCK m. 22/4 uyarınca taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek ceza failin kusuruna göre belirlenir. Kusur oranındaki düşüş, temel cezanın alt sınıra yaklaştırılması yönünde güçlü bir argümandır; ancak sonuç ceza, dosyadaki diğer indirim ve artırım sebeplerine göre şekillenir. Kusurun hiç bulunmadığı hâllerde ise tartışma ceza miktarında değil, sorumluluğun varlığındadır.
Yeni bilirkişi talebim reddedilirse ne yapabilirim?
Öncelikle talebin ve ret gerekçesinin duruşma tutanağına geçirilmesini isteyin. Kanun yolu incelemesinde tartışılabilecek olan tam da budur: dosyanın aydınlatılması için gerekli görülen bir incelemenin neden yaptırılmadığı. Ayrıca aynı bilirkişiden ek rapor, bilirkişinin duruşmaya çağrılarak dinlenmesi (CMK m. 68) veya tarafsızlığından şüphe varsa reddi (CMK m. 69) gibi alternatif talepler ileri sürülebilir. Uzman mütalaası sunmak da yeni bir inceleme kararı ihtimalini artırır.
Adli Tıp raporu ile üniversite raporu çelişirse hangisi geçerli olur?
Kanun bilirkişi raporları arasında önceden bir üstünlük sırası tanımaz; resmî kurumdan gelmesi bir raporu otomatik olarak üstün kılmaz. Mahkeme çelişkiyi gerekçesiz bir seçimle çözemez. Çelişki, ihtisas kurulları ile diğer resmî bilirkişiler arasındaki görüş ayrılıklarını inceleyen Adli Tıp Genel Kurulu'na başvurularak veya farklı bir üniversite heyetinden yeni rapor alınarak giderilir. Belirleyici olan, hangi raporun dosyadaki verilerle tutarlı olduğu ve sonucunu nasıl gerekçelendirdiğidir.
Kendi uzmanımdan aldığım mütalaa mahkemeyi bağlar mı?
Hayır, bağlamaz. CMK m. 67/5 taraflara olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporu hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alma imkânı tanır ve sadece bu nedenle ayrıca süre istenemeyeceğini belirtir. Mütalaayı veren kişi mahkemenin atadığı bilirkişi değildir. İşlevi, resmî rapordaki eksiklik veya hatayı teknik bir dille görünür kılmak ve mahkemeyi çelişkiyi gidermeye yöneltmektir. Hâkim sonuçta bütün delilleri CMK m. 217/1 uyarınca serbestçe takdir eder.