Gözaltı Süresi Ne Kadar, Uzatılabilir mi?

Gözaltı süresi tam olarak kaç saat

Kanunun cümlesi şudur: gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez (CMK m. 91/1). Buradaki yirmi dört saat bir hedef değil, üst sınırdır. Yani "nasılsa bir günümüz var" diye işletilecek bir süre değildir; soruşturma işlemi bittiğinde kişinin daha erken bırakılması gerekir.

Gözaltına almanın kendisi de otomatik bir işlem değildir. m. 91/2 iki şart arar: tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması. Soyut ihbar, tek başına bir isim geçmesi ya da "ifadesi alınsın" denmesi bu iki şartı karşılamaz. Kararı veren makam kolluk değil, Cumhuriyet savcısıdır; yakalanan kişi savcılıkça bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir.

Süre ne zaman başlar — yakalandığım an mı, karakola girdiğim an mı

Bu, yazının en kritik başlığı. Kanun "yakalama anından itibaren" der. Karakola varış saati değil, kayda geçiş saati değil, ifade alma saati de değil. Kişinin fiilen özgürlüğünden alıkonulduğu an esastır. Sokakta durdurulup araca bindirildiğiniz dakika süre işlemeye başlar.

Uygulamada tartışma çoğu zaman burada çıkar. Yakalama tutanağındaki saat ile gözaltına alma tutanağındaki saat arasında fark varsa, hesap yakalama saatinden yapılır. Bu yüzden dosyaya bakan avukatın ilk kontrol ettiği şeylerden biri tutanaklardaki saatlerdir. Aradaki boşluk açıklanamıyorsa bu, sürenin aşılıp aşılmadığı tartışmasının başlangıç noktasıdır.

Yol süresi ne demek, yirmi dört saate ekleniyor mu

Yol süresi, yirmi dört saatin içinde değil, dışındadır. Kanun bunu ayrı bir cümleyle düzenler: yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre on iki saatten fazla olamaz (m. 91/1).

Bunun mantığı basit. Kişi, adliyenin bulunduğu yerden uzak bir ilçede yakalanmış olabilir. Ulaşımın gerektirdiği zaman soruşturma süresinden sayılmaz. Ama bu, sınırsız bir esneklik değildir; iki noktaya dikkat edin:

Gözaltı süresi hangi hâlde uzatılabilir

Uzatma kural değil, dar bir istisnadır. CMK m. 91/3 şu şartları arar: suçun toplu olarak işlenmiş olması ve delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu. Bu şartlar varsa Cumhuriyet savcısı, gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir.

Cümledeki üç ayrıntı önemlidir. Birincisi, uzatma toptan verilmez; her gün için ayrı bir değerlendirme ve ayrı bir emir gerekir. İkincisi, emir yazılıdır — sözlü talimatla uzatma olmaz. Üçüncüsü, uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir. Tebliğ edilmemişse bu, tutanağa geçirilmesi gereken bir eksikliktir.

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: tek şüphelinin bulunduğu, toplu olarak işlenmemiş bir olayda uzatmanın kanuni dayanağı yoktur. Dosyanız böyleyse ve süre uzatıldıysa, bu itiraz edilmesi gereken bir işlemdir.

Suçüstü hâlinde kolluk amiri de gözaltı kararı verebilir mi

CMK m. 91/4 sınırlı bir istisna getirir. Yalnızca suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla ve maddede tek tek sayılan suçlar bakımından, mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından yirmi dört saate kadar gözaltına alınma kararı verilebilir. Şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda bu süre kırk sekiz saate kadar çıkar.

Maddedeki liste kapalıdır ve genişletilemez; kasten öldürme, taksirle öldürme, kasten yaralama, hırsızlık, yağma, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti gibi suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu ve Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamındaki bazı suçlar bu kapsamdadır. Listede olmayan bir suç için bu fıkra uygulanamaz.

Bu fıkra kapsamında da hâkim önüne çıkarma zorunluluğu sürer: kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Ayrıca gözaltına alma nedeni ortadan kalkarsa ya da işlemler tamamlanırsa derhâl savcıya bilgi verilir ve talimatı doğrultusunda hareket edilir. Kanun açıkça belirtir: bu fıkra kapsamında kolluk tarafından gözaltına alınanlar hakkında da gözaltına ilişkin hükümler uygulanır — yani haklarınız aynen geçerlidir.

Gözaltına ve süre uzatımına itiraz edilebilir mi

Evet, ve bu yol beklenenden geniştir. m. 91/5 uyarınca yakalama işlemine, gözaltına alınmaya ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin savcının yazılı emrine karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir. Başvuruyu yapabilecek kişiler kanunda sayılmıştır:

Bu başvurunun amacı "hemen serbest bırakılmayı sağlamak"tır. Dosyanın esasını tartışmaz, işlemin kanuna uygunluğunu denetler. Nasıl yürüdüğünü gözaltı avukatı sayfasında ayrıntılı anlattım.

Kanuni gözaltı süresi aşılırsa ne olur

İki ayrı sonuç doğar. Birincisi usule ilişkindir: süre dolduğu anda kişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasının kanuni dayanağı ortadan kalkar. Bu aşamada yapılan işlemlerin ve alınan beyanların hukuka uygunluğu tartışmalı hâle gelir; itirazın o anda tutanağa geçirilmesi gerekir. "Sonra hallederiz" denilerek geçilen bu nokta, dosyanın ilerleyen aşamalarında belgesel karşılığı olmadığı için zayıf kalır.

İkincisi tazminata ilişkindir. CMK m. 141/1-b açıkça düzenler: kanunî gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını Devletten isteyebilirler. Aynı maddenin (a) bendi, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan kişiler için de aynı hakkı tanır. Ayrıca (g) bendi uyarınca yakalama nedeni ve suçlama kendisine açıklanmayan, (h) bendi uyarınca yakalanması yakınlarına bildirilmeyen kişiler de tazminat isteyebilir.

Tazminat davası ayrı bir süreçtir ve ceza dosyasının sonucunu beklemek gerekebilir. Ancak dayanağı, gözaltı sırasında tutulan kayıtlardır. Saatlerin doğru tespiti bu yüzden sadece "o an" için değil, sonrası için de önemlidir.

Süre dolunca ne olur

Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu sürelerin sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir ve sorguda müdafii de hazır bulunur (m. 91/7). Sorgu sonunda üç ihtimal vardır: serbest bırakılma, adli kontrol altına alınma veya tutuklama. Gözaltının tutuklamayla bitmesi zorunlu değildir; tutuklama ayrı şartları olan ayrı bir tedbirdir ve nasıl işlediğini tutuklama ve itiraz sayfasında ele aldım.

Serbest bırakılma hâlinde önemli bir koruma daha devreye girer. m. 91/6 uyarınca, gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça aynı nedenle bir daha yakalama işlemi uygulanamaz. Yani aynı olay için ertesi gün tekrar kapınıza gelinmesi kural olarak mümkün değildir. Yeni bir fiil ya da gerçekten yeni bir delil varsa durum değişir.

Son olarak şunu belirteyim: bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir. Sürenin doğru hesaplanıp hesaplanmadığı, tutanaklardaki saatlere ve dosyanın niteliğine bakılmadan söylenebilecek bir şey değildir.

Sık sorulan sorular