Nöbetçi Sulh Ceza Hâkimliği ve Gece İşlemleri

Nöbetçi sulh ceza hâkimliği ne demek?

Sulh ceza hâkimliği, soruşturma aşamasında koruma tedbirlerine karar veren hâkimliktir. Tutuklama, adli kontrol, arama, el koyma ve gözaltıya yapılan başvurular bu hâkimliğin önüne gelir. Dava açıldıktan sonraki duruşmaları yapmaz; işi soruşturma evresidir.

Suç her saat işlenir, yakalama her saat yapılır. Bu yüzden adliyelerde mesai dışı saatler için nöbet düzeni kurulur ve sırayla bir hâkimlik ile bir Cumhuriyet savcısı nöbetçi olarak görevlendirilir. "Nöbetçi" sıfatı bir yetki daralması değildir. Nöbetçi sulh ceza hâkimi, olağan hâkimliğin verebileceği her kararı verebilir.

Uygulamada bunun anlamı şudur: gece yarısı verilen bir tutuklama kararı "geçici" ya da "usulen" bir karar değildir. Sonuçları gündüz verilmiş bir kararla birebir aynıdır ve aynı şekilde itiraza tabidir.

Gece hangi işlemler yapılabiliyor?

Nöbet saatlerinde en sık karşılaşılan işlemler şunlardır:

• Sorgu ve tutuklama istemi. CMK m. 91/7: gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Aynı fıkra "sorguda müdafii de hazır bulunur" der.
• Arama kararı. CMK m. 119/1: arama, hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılır. Konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama için kolluk amirinin emri yeterli değildir; hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emri aranır.
• Gözaltına yapılan başvurunun karara bağlanması. CMK m. 91/5: sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve derhâl, nihayet yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır.

Arama kararının veya emrinin içeriği de kanunla belirlenmiştir. CMK m. 119/2'ye göre kararda aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi ya da adres ya da eşya ve kararın geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir. Gece alelacele düzenlenen evraklarda en sık atlanan nokta budur; sonradan dosyaya bakan avukatın ilk kontrol ettiği yerlerden biridir. Konu hakkında ayrıntı için evimde arama yapıldı yazısına bakabilirsiniz.

Sevk kaçta yapılır? Saatler nasıl işliyor?

Kanunda "sevkler şu saatte yapılır" diye bir hüküm yoktur. Belirleyici olan saat değil, gözaltı süresidir.

Kolluk ve savcılık işlemleri (ifade, teşhis, tutanaklar, dosyanın tamamlanması) bittiğinde sevk yapılır. Bu işlemler öğleden sonra biterse sevk akşama, gece başlayan bir olayda ise ertesi günün ilerleyen saatlerine denk gelir. Süre dolmadan da sevk edilebilirsiniz; savcılığın süreyi sonuna kadar kullanma zorunluluğu yoktur.

Toplu olarak işlenen suçlarda tablo değişir. CMK m. 91/3'e göre delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle savcı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatma emri verebilir. Emir yazılıdır ve gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir. Uzatma varsa sevk birkaç gün sonraya kayar. Sürelerin ayrıntılı hesabını gözaltı süresi ne kadar yazısında bulabilirsiniz.

Nöbetçi savcılıkla nöbetçi hâkimlik arasındaki fark

Bu ikisi karıştırıldığında gece boşuna vakit kaybedilir. Ayrım şudur:

Nöbetçi Cumhuriyet savcısı soruşturmayı yürütür. Yakalananın bırakılıp bırakılmayacağına, gözaltına alınmasına ve gerektiğinde sürenin uzatılmasına o karar verir. Tutuklamaya kendisi karar veremez; ancak tutuklama isteyebilir.

Nöbetçi sulh ceza hâkimi ise karar makamıdır. CMK m. 101/1: soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi karar verir. Aynı fıkra savcının isteminde mutlaka gerekçe gösterilmesini ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilmesini arar. Hâkim tutuklama kararı vermezse, CMK m. 101/4 gereği şüpheli derhâl serbest bırakılır.

Yani gözaltı sürerken muhatap savcılıktır; sevk yapıldıktan sonra muhatap hâkimliktir. Gecenin hangi aşamasında olduğunuzu bilmek, kime ne söyleneceğini de belirler.

Avukat gece gerçekten ne yapabilir?

Gece müdahalesi, sabah yapılacak işin küçültülmüş hâli değildir. Kararın oluştuğu saat orasıdır.

1. Kişinin nerede olduğunu ve dosyanın hangi savcılıkta olduğunu tespit eder

   Hangi kolluk biriminde tutulduğu, yakalama saati, hangi nöbetçi savcılığın dosyayı yürüttüğü. Bu üç bilgi olmadan hiçbir adım atılamaz.

2. Müdafi görüşmesi yapar

   Şüpheliyle görüşür, dosyanın ne olduğunu anlatır, susma hakkının ve ifade vermenin sonuçlarını konuşur. Gece alınan ifadelerdeki en büyük risk, yorgunluk ve panikle verilen ölçüsüz beyanlardır.

3. Gözaltı sürerken hâkimliğe başvurur

   CMK m. 91/5 uyarınca yakalama işlemine, gözaltına alınmaya ve uzatma emrine karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir. Sürenin dolmasını beklemek gerekmez. Ayrıntısı: gözaltına itiraz.

4. Sorguda hazır bulunur ve tutuklama istemine karşı savunma yapar

   CMK m. 101/2, tutuklama kararında kuvvetli suç şüphesinin, tutuklama nedenlerinin varlığının, tedbirin ölçülü olduğunun ve adli kontrolün yetersiz kalacağının somut olgularla gösterilmesini şart koşar. Savunma bu dört başlığın her birine ayrı ayrı cevap verir ve mümkünse somut bir adli kontrol önerisi sunar.

5. Karar çıkar çıkmaz itiraz hazırlığına geçer

   CMK m. 101/2'nin son cümlesi kararın içeriğinin sözlü olarak bildirilmesini ve bir örneğinin yazılı olarak verilmesini öngörür. O örnek, itiraz dilekçesinin dayanağıdır.

Gözaltının ilk saatlerinde yapılması gerekenlerin tamamı gözaltı avukatı sayfasında toplu hâlde anlatılmıştır.

Gece verilen tutuklama kararına itiraz edilebilir mi?

Edilebilir. CMK m. 101/5, tutuklamaya ilişkin kararlara itiraz edilebileceğini açıkça söyler.

Usul CMK m. 268'dedir. İtiraz, kanunda ayrıca hüküm bulunmayan hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie verilecek bir dilekçeyle ya da tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunmak suretiyle yapılır. Kararına itiraz edilen hâkim itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde incelemeye yetkili mercie gönderir.

İnceleme merci konusunda sık yapılan bir hata var. CMK m. 268/3-b uyarınca sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına yapılan itirazları, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Sulh ceza hâkimliğinin diğer kararlarında ise numara olarak kendisini izleyen hâkimlik yetkilidir. İtiraz dilekçesinin dört bir yana gitmemesi için bu ayrımın bilinmesi gerekir.

İki haftalık süre bir üst sınırdır, hedef değildir. Tutukluluk her geçen gün sürdüğü için itiraz genellikle karardan sonraki ilk iş gününde yapılır. Dilekçenin nasıl kurulacağını tutuklama ve itiraz sayfasında ve tutuklamaya itiraz nasıl yapılır yazısında ayrıntılandırdık.

Hafta sonu ve resmî tatilde ne değişir?

Hukuki bakımdan hiçbir şey değişmez. Nöbetçi hâkimlik ve nöbetçi savcılık aynı yetkiyle çalışır, süreler aynı şekilde işler, sorgu ve tutuklama kararı aynı biçimde verilir.

Değişen şey hızdır. Hafta sonu kalabalık nöbetlerde sevkler birikir, bekleme uzar. Kararın sisteme işlenmesi ve dosyanın taranması bazen ilk iş gününü bulur; bu nedenle tutuklanan kişinin yakınları cumartesi gecesi çıkan kararı pazartesiye kadar sistemde göremeyebilir. Kararın verilmiş olmasıyla sisteme yansımış olması aynı şey değildir.

Bir ayrıntı daha: CMK m. 91/6 gereği gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça aynı nedenle bir daha yakalama işlemi uygulanamaz. Gece serbest bırakılan bir kişinin ertesi gün aynı olay için yeniden yakalanması, bu koşullar yoksa hukuka aykırıdır.

Sık sorulan sorular