Çocukların Ceza Sorumluluğu

Kanuni dayanak ve temel kavramlar

Çocuklarla ilgili ceza dosyalarında iki temel metin vardır. Türk Ceza Kanunu'nun 31. maddesi yaş küçüklüğünün cezai sorumluluğa etkisini düzenler. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ise usulü, mahkemeleri ve tedbirleri düzenler.

5395 sayılı Kanun, çocuğu "daha erken yaşta ergin olsa bile on sekiz yaşını doldurmamış kişi" olarak tanımlar 5395 m. 3. Aynı madde iki ayrı durumu ayırır: korunma ihtiyacı olan çocuk ve adli süreçteki çocuk, yani kanunlarda suç olarak tanımlanan bir fiili işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen çocuk. Bu sayfa ikinci durumu anlatıyor.

Belirleyici olan tarih, fiilin işlendiği andaki yaştır. Yargılama sırasında on sekizini dolduran bir kişi hakkında da fiil tarihindeki yaş grubuna göre hüküm kurulur. Bu nedenle nüfus kaydındaki doğum tarihi ile olay tarihi arasındaki gün farkı bile dosyanın seyrini değiştirebilir; yaş düzeltme davaları uygulamada bu yüzden gündeme gelir.

Yaş gruplarına göre sorumluluk

On iki yaşını doldurmamış çocuklar

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur ve haklarında ceza kovuşturması yapılamaz. Yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir TCK m. 31/1. Bu tedbirler 5395 sayılı Kanun'daki koruyucu ve destekleyici tedbirlerdir; kanun bunların, ceza sorumluluğu olmayan çocuklar bakımından güvenlik tedbiri olarak anlaşılacağını söyler 5395 m. 11.

On iki–on beş yaş arası

Bu grupta mesele önce bir yetenek sorusudur: çocuk işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabiliyor mu, davranışlarını yönlendirme yeteneği yeterince gelişmiş mi?

Cevap hayır ise ceza sorumluluğu yoktur ve çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Cevap evet ise ceza verilir, ancak TCK m. 31/2 uyarınca: suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on üç yıldan on sekiz yıla, müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on yıldan on iki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların ise yarısı indirilir ve bu hâlde her fiil için verilecek hapis cezası dokuz yıldan fazla olamaz.

On beş–on sekiz yaş arası

Bu grupta ceza sorumluluğu vardır ve yetenek araştırması bir sorumluluk şartı değildir. TCK m. 31/3 uyarınca suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on dokuz yıldan yirmi yedi yıla, müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on beş yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Diğer cezaların üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on beş yıldan fazla olamaz.

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar

Savunmada nelere bakılır

Sosyal inceleme raporu. Bu dosyaların en önemli tek belgesidir. Rapor, çocuğun bireysel özelliklerini ve sosyal çevresini gösterir; kanun, çocuğun algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğinin mahkemece takdirinde bu raporun göz önünde bulundurulacağını açıkça söyler 5395 m. 35/1. 2026 değişikliğinden sonra on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında rapor alınması zorunludur; on beş yaşını doldurmuş çocuk hakkında rapor alınmazsa bunun gerekçesi iddianamede veya kararda gösterilmek zorundadır. Savunmada bakılacak noktalar: rapor gerçekten alınmış mı, çocukla ve ailesiyle görüşülmüş mü, okul ve çevre bilgisi toplanmış mı, rapordaki tespitler dosyadaki diğer delillerle uyumlu mu. Rapor bağlayıcı bir bilirkişi raporu değildir; mahkeme aksi kanaate varabilir, ancak bunu gerekçelendirmek zorundadır.

İlk ifadenin alınma biçimi. Adli süreçteki çocuk hakkındaki soruşturma, çocuk bürosunda görevli Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat yapılır 5395 m. 15/1. İfade sırasında çocuğun yanında sosyal çalışma görevlisi bulundurulabilir. Çocuk bakımından müdafi yardımından yararlanma hakkından vazgeçilemez. Dosyada müdafi olmadan alınmış bir beyan varsa, bu beyanın hükme esas alınıp alınamayacağı savunmanın ilk konusudur.

Tutuklama ve adli kontrol dengesi. On beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında, üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerden dolayı tutuklama kararı verilemez 5395 m. 21. Bunun dışında da kanun önce adli kontrolü öngörür: 5395 m. 20 CMK'daki tedbirlere ek olarak belirli çevre sınırları dışına çıkmama, bazı yerlere gidememe ve belirli kişilerle ilişki kurmama tedbirlerini sayar. Tutuklamaya ancak bu tedbirlerden sonuç alınamaması, alınamayacağının anlaşılması veya tedbirlere uyulmaması hâlinde gidilebilir. Tutuklama talebine karşı savunma, tam olarak bu sıralamanın atlanıp atlanmadığı üzerine kurulur.

Kamu davası açılmadan bitirilebilir mi? Çocuğa yüklenen suçtan dolayı CMK'daki koşullar varsa kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir; çocuklar bakımından erteleme süresi üç yıldır 5395 m. 19. Ayrıca CMK'nın 171. maddesindeki hapis cezası üst sınırı, on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından beş yıl olarak uygulanır. Bu, on beş yaşın altındaki çocuklarda erteleme kapsamını belirgin biçimde genişletir.

Uzlaştırma imkânı. CMK'nın uzlaşmaya ilişkin hükümleri çocuklar bakımından da uygulanır 5395 m. 24. CMK m. 253 ayrıca, mağdurun gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçları da uzlaştırma kapsamına almıştır. Yetişkinler için uzlaştırmaya tabi olmayan bir suç, çocuk yönünden uzlaştırmaya tabi olabilir. Bu, dosyayı erken bitirebilecek gerçek bir yoldur ve gözden kaçırılmamalıdır.

Hüküm aşamasındaki seçenekler. CMK'daki koşullar varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir; çocuklar bakımından denetim süresi üç yıldır 5395 m. 23. 2026 değişikliğiyle bu karara, 5395 m. 5/A'daki yönlendirme tedbirlerinden biri veya birkaçı denetimli serbestlik tedbiri olarak eklenebilir; ayrıca zararın az olması hâlinde zararın giderilmesi şartı aranmayabilir.

Güvenlik tedbirleri ve yönlendirme tedbirleri. Koruyucu ve destekleyici tedbirler danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma başlıkları altında düzenlenmiştir 5395 m. 5. 7593 sayılı Kanun ile eklenen 5395 m. 5/A ise yeni bir tedbir grubu getirdi: sosyal ve toplumsal hizmetler, dijital risklerden korunma, kitap ve kütüphane, çevreye saygı ve çevre temizliği ile bağımlılık tedbirleri. Bu tedbirlerin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın çıkaracağı yönetmelikle belirlenecektir; bu nedenle uygulamada henüz oturmuş bir pratik yoktur.

Süreç nasıl işler

İstanbul'da bu dosyalar nerede görülür

Görev. Çocuk mahkemesi, asliye ceza ve sulh ceza mahkemelerinin görev alanına giren suçlar bakımından çocuklar hakkında açılan davalara bakar. Çocuk ağır ceza mahkemesi ise çocuklar tarafından işlenen ve ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlarla ilgili davalara bakar 5395 m. 26. Yani ölçüt çocuğun yaşı değil, suçun ağırlığıdır.

Kuruluş. Çocuk mahkemesi tek hâkimden oluşur ve her il merkezinde kurulur; iş durumunun gerektirdiği yerlerde birden fazla daire oluşturulabilir. Çocuk ağır ceza mahkemeleri bir başkan ve iki üye ile toplanır ve coğrafi durum ile iş yoğunluğuna göre belirlenen yerlerde kurulur 5395 m. 25. Pratik sonucu şudur: İstanbul'da çocuk mahkemeleri ana adliyelerde birden fazla daire hâlinde çalışırken, çocuk ağır ceza mahkemeleri sayıca daha azdır ve yargı çevreleri daha geniştir. Ağır ceza kapsamındaki bir dosyada duruşma, çocuğun oturduğu ilçenin adliyesinde değil, o yargı çevresine bakan başka bir adliyede görülebilir.

Hangi adliye? İstanbul'da adli yargı Avrupa ve Anadolu yakası arasında bölünmüştür. Avrupa yakasında İstanbul Adliyesi (Çağlayan), Bakırköy, Büyükçekmece, Silivri ve Gaziosmanpaşa adliyeleri; Anadolu yakasında ise İstanbul Anadolu Adliyesi (Kartal) görev yapar. Dosya, kural olarak suçun işlendiği yerin bağlı olduğu adliyede açılır. Çocuğunuz Kadıköy'de okuyor ama olay Bahçelievler'de gerçekleştiyse dosya Bakırköy'de görülür.

İştirak hâlinde iki ayrı adliye takvimi. Çocuk yetişkinlerle birlikte hareket ettiyse soruşturma ve kovuşturma ayrı yürütülür 5395 m. 17. Bunun İstanbul'daki somut sonucu, aynı olaydan iki ayrı dosyanın iki ayrı duruşma salonunda ilerlemesidir: yetişkinlerin dosyası asliye veya ağır ceza mahkemesinde, çocuğun dosyası çocuk mahkemesinde. Bu dosyalarda tanık beyanlarının ve bilirkişi raporlarının karşılıklı takibi gerekir; iki dosyadan birinde ortaya çıkan lehe delilin diğerine sunulması ayrıca istenmelidir.

Sosyal inceleme raporunun süresi. Uygulamada raporlar, adliyelerdeki adli destek ve mağdur hizmetleri birimlerinde görevli sosyal çalışma görevlileri tarafından hazırlanır. İstanbul adliyelerindeki iş yoğunluğu nedeniyle rapor beklenirken dosya duruşmasız aylar geçirebilir. Rapor talebinin soruşturma aşamasında yapılması, kovuşturmadaki bu beklemeyi kısaltabilir.

Adli kontrolün takibi. Adli kontrol tedbirleri denetimli serbestlik müdürlükleri tarafından takip edilir ve çocuk için rehberlik edecek bir uzman görevlendirilir 5395 m. 20/3. İhmal edilen bir imza, tutuklama talebine gerekçe yapılabilir.

Sık sorulan sorular