Karşılıksız Çek ve İcra Ceza Davaları

Suçun tanımı ve kanuni dayanağı

5941 sayılı Çek Kanunu m. 5/1 şunu söyler: üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur.

Bu tanımda dikkat edilmesi gereken üç şey vardır.

Birincisi, suçun konusu borç değildir. Cezalandırılan davranış, çek karşılığını bankada bulundurma yükümlülüğünün ihlalidir. Bu nedenle "ticaret kötü gitti, ödeyemedim" açıklaması dosyayı bitirmez; kanun bu yükümlülüğü sonuca bağlamıştır. Buna karşılık aynı sebeple, ödeme yapıldığı anda dosyanın hukuki temeli de ortadan kalkar.

İkincisi, ibrazın kanuni süre içinde olması şarttır. Çekin ibraz süresi TTK m. 796'da düzenlenir: çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çekte süre, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, ayrı kıtalarda ise üç aydır. Bu süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar. Süre geçtikten sonra yapılan ibrazda "karşılıksızdır" işlemi yapılsa dahi, cezai sorumluluğun doğup doğmadığı tartışılır.

Üçüncüsü, çek şikâyete bağlı bir suçtur. Savcılık kendiliğinden harekete geçmez; hamilin icra ceza mahkemesine şikâyette bulunması gerekir.

Kim sorumludur? Kanun bunu ayrıca düzenler. Çek karşılığını bankada bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi tüzel kişi ise, mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi; böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler sorumludur. Ayrıca gerçek kişi çek hesabı sahibi, kendisi adına çek düzenlemek üzere temsilci veya vekil tayin edemez; buna rağmen vekil aracılığıyla çek düzenlenirse hukuki ve cezai sorumluluk yine hesap sahibine aittir.

İleri tarihli çek. Ticari hayatta yaygın olan ileri düzenleme tarihli çeklerde, hukuki takip yapılabilmesi için çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır. Düzenleme tarihinden önce ibraz edilen ve karşılığı çıkmayan çekle ilgili olarak hukuki takip yapılamaz.

Ceza ve sonuçları

Adli para cezası. Her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Kanun bir de taban koymuştur: hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Pratik sonucu şudur: dosya küçük bir para cezasıyla kapanmaz; ceza, en azından karşılıksız kalan tutar kadardır.

Ödenmezse ne olur? Burası en çok yanlış bilinen noktadır. 5941 m. 5/11 uyarınca bu adli para cezalarının ödenmemesi durumunda ceza, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. "Çekten hapis yok" cümlesi bu nedenle yarım bir doğrudur: mahkûmiyet hapis cezası değildir, ama infazı hapse dönebilir.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı. Mahkeme, adli para cezasının yanında bu yasağa da hükmeder. Dahası, yargılama sırasında mahkeme resen ve koruma tedbiri olarak yasağa karar verir; yani hüküm beklenmez. Yasak; çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çek bir sermaye şirketi adına düzenlenmişse ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Hakkında yasak kararı verilenler, yasaklılıkları süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamazlar; ancak mevcut organ üyelikleri görev sürelerinin sonuna kadar devam eder.

Yasak kararı verilen kişi elindeki bütün çek yapraklarını ilgili bankalara iade etmekle yükümlüdür ve adına yeni bir çek hesabı açılamaz. Ayrıca kararın tebliğinden itibaren on gün içinde, düzenlediği ve henüz karşılığı tahsil edilmemiş çekleri; düzenleme tarihleri, miktarları ve varsa lehtarları ile birlikte liste hâlinde muhatap bankaya vermek zorundadır. Yasak kararları UYAP üzerinden MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir ve Risk Merkezi tarafından bankalara duyurulur.

Uygulanmayan kurumlar. 5941 m. 5/10 açıktır: bu suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz. Başka ceza dosyalarında işe yarayan bu yollar burada kapalıdır. Geriye tek gerçek çıkış kalır: ödeme.

Ödeme ile dosyanın bitmesi — etkin pişmanlık

5941 m. 6, bu dosyaların en önemli maddesidir. Karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanuna göre ticari işlerde temerrüt faizi oranı üzerinden hesaplanacak faizi ile birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında:

• yargılama aşamasında ise mahkeme davanın düşmesine,
• mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse mahkeme hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına

karar verir. Şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı sonuç doğar. Bu kararların ardından çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir ve ilan olunur.

Buradaki tek kelime her şeyi belirler: tamamen. Eksik hesaplanmış bir faiz, düşme kararının verilmemesi anlamına gelir. Hesabın başlangıç tarihi ödeme tarihi ya da vade değil, kanuni ibraz tarihidir; oran ise adi değil ticari işlerde temerrüt faizi oranıdır. Uygulamada dosyaların bir kısmı, borçlu iyi niyetle ödeme yaptığı hâlde faiz eksik hesaplandığı için kapanmaz.

Ödeme yapılmamışsa da yasağın süresiz olmadığını bilmek gerekir: kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir.

Taahhüdü ihlal: aynı borcun ikinci ceza yüzü

Çek dosyasıyla birlikte gelen ikinci icra ceza davası çoğu zaman taahhüdü ihlaldir. Dayanağı İİK m. 340'tır: İcra ve İflas Kanunu m. 111 uyarınca veya alacaklının muvafakati ile icra dairesinde kararlaştırılan borcu ödeme şartını, makbul bir sebep olmaksızın ihlal eden borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.

Tazyik hapsi bir ceza değil, ödemeye zorlama tedbiridir. Bunun iki pratik sonucu vardır. Birincisi, hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar icra veznesine yatırmak zorunda olduğu meblağı öderse tahliye edilir. Ödemelerini tekrar keserse hakkında yeniden tazyik hapsine karar verilir; ancak bir borçtan dolayı tazyik hapsinin süresi toplamda üç ayı geçemez. İkincisi, tazyik hapsi adli sicile kaydedilen bir mahkûmiyet değildir.

Taahhüdün geçerliliği, uygulamada dosyaların önemli bir kısmının kaderini belirler. Taahhüt tutanağında borcun tüm ferileriyle birlikte — asıl alacak, işlemiş faiz, vekâlet ücreti ve icra masrafları — rakamsal olarak belirlenmiş olması, alacaklının veya vekilinin taahhüt anında hazır bulunup taahhüdü kabul etmesi aranır. Bu unsurlardan biri eksikse taahhüt geçersiz sayılabilir ve şikâyet reddedilir. Ayrıca "makbul sebep" savunması vardır: ödemenin imkânsızlaştığını gösteren somut ve belgelenmiş bir durum, sonucu değiştirebilir.

Savunmada nelere bakılır

Bu dosyalar teknik dosyalardır. Çoğu, esasa girilmeden usulden çözülür ya da usul denetimi atlandığı için gereksiz yere mahkûmiyetle biter. Sırasıyla bakılacaklar şunlardır.

İbraz süresi doğru hesaplanmış mı? TTK m. 796'daki süreler düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Çekin ibraz tarihi ile üzerindeki düzenleme tarihi arasındaki gün sayısı, ilk bakılacak rakamdır. Süre dışı ibraz, cezai sorumluluğun temelini tartışmalı hâle getirir.

Karşılıksızdır işleminin şekli. 5941 m. 3/4, bu işlemin nasıl yapılacağını ayrıntılı düzenler: çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı soyadı yazılır; bu kişi ile banka yetkilisi tarafından imzalanır. Banka tarafından ödenen miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir. Hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz. Dosyadaki çek fotokopisinin arka yüzü bu yüzden ön yüzü kadar önemlidir.

Karşılıksız kalan miktar doğru mu? Karşılıksızdır işlemi, bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır. Bankanın her çek yaprağı için ödemekle yükümlü olduğu bu tutar kanunda bir rakamla belirtilmiş olmakla birlikte, her yıl Ocak ayında Merkez Bankası tarafından belirlenip Resmî Gazete'de yayımlanır. Cezanın alt sınırı karşılıksız kalan miktara bağlı olduğu için, bu hesabın yanlışlığı doğrudan ceza miktarına yansır.

Sanık doğru kişi mi? Tüzel kişi çeklerinde en sık yapılan hata budur. Mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi belirlenmiş mi, buna ilişkin bir yönetim kurulu kararı var mı, karar ticaret siciline tescil edilmiş mi? Çeki fiilen imzalayan kişi ile karşılığı bulundurmakla yükümlü kişi her zaman aynı olmayabilir. Şirketten ayrılmış bir yetkilinin, ayrıldıktan sonra karşılıksız çıkan bir çekten sorumlu tutulup tutulamayacağı ayrı bir tartışmadır; karekodlu çeklerde kanun, çekin sisteme kaydedildiği tarihten sonra temsilcilerde meydana gelen değişikliklerin tüzel kişinin sorumluluğunu ortadan kaldırmayacağını ayrıca belirtmiştir.

Şikâyet süresi geçmiş mi? İİK m. 347 uyarınca şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Çekte "öğrenme", kural olarak karşılıksızdır işleminin yapıldığı andır. Geç yapılan şikâyet dosyayı bitirir.

Yetkili mahkeme doğru mu? Kanun dört alternatif yer sayar; hamil bunlardan birini seçer. Seçilen yerin bu dördünden biri olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Çekin kendisi gerçek mi? İmza inkârı, tahrifat iddiası veya çekin zorunlu unsurlarını taşımaması hâlinde tartışma tamamen başka bir yere kayar. Bu durumda ayrıca sahtecilik boyutu doğar ve dosya asliye ceza mahkemesini de ilgilendirir hâle gelebilir.

Ödeme yapıldıysa doğru hesaplanmış mı? Kısmi ödemeler, takas ve mahsuplar, alacaklıyla yapılan protokoller dosyaya sunulmalıdır. Etkin pişmanlık hesabında karşılıksız kalan miktar ile kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari temerrüt faizi ayrı ayrı gösterilerek dosyaya konulmalıdır; mahkemeden hesaplama yapılması talep edilebilir.

Duruşmaya katılım. İcra ceza yargılaması hızlı işler. Duruşmaya katılmamak, hakkınızda yakalama emri çıkarılması ve yokluğunuzda hüküm kurulması sonucunu doğurabilir. Tebligat adresinizin güncel olup olmadığını kontrol edin; kanun, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararının, adres değişikliği bildirilmediği sürece bankaya bildirilen adrese Tebligat Kanunu m. 35'e göre çıkarılacağını ve adresin yanlış bildirilmesi veya terk edilmiş olması hâlinde de tebligatın yapılmış sayılacağını öngörmüştür.

Süreç nasıl işler

İstanbul'da bu dosyalar nerede görülür

Karşılıksız çek davaları asliye ceza mahkemesinde değil, icra ceza mahkemesinde görülür. İstanbul'un altı adliyesinin hepsinde icra ceza mahkemeleri bulunur: İstanbul Adliyesi (Çağlayan), İstanbul Anadolu Adliyesi (Kartal), Bakırköy, Büyükçekmece, Silivri ve Gaziosmanpaşa.

Yetki kuralı İstanbul'da neden önemli? Kanun, bu davalar için dört ayrı yetkili yer sayar:

• çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer,
• çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer,
• hesap sahibinin yerleşim yeri,
• şikâyetçinin yerleşim yeri.

Bu dört seçenek arasından tercihi hamil yapar. İstanbul'da bunun somut karşılığı şudur: aynı borçlu hakkında verilmiş beş çek, hamillerinin bulunduğu yere ve ibrazın yapıldığı şubeye göre dört ayrı adliyede dava konusu olabilir. Beylikdüzü'ndeki bir şubeye ibraz edilen çek Büyükçekmece'de, Kadıköy'de oturan bir hamilin şikâyeti Kartal'da, Şişli'deki şubeye ibraz edilen çek Çağlayan'da görülür. Duruşma günlerinin çakışması, tebligatların farklı adreslerden gelmesi ve ödeme yapıldığında her dosyaya ayrı ayrı bildirim yapılması gereği bu yüzden sık yaşanan bir sorundur. Ödeme yapıldıysa düşme talebinin her dosyaya ayrı ayrı sunulması gerekir; bir dosyadaki düşme kararı diğerini kendiliğinden etkilemez.

Taahhüdü ihlalde yer. Bu dosya, takibin yürüdüğü icra dairesinin bağlı olduğu icra ceza mahkemesine gider. İstanbul'da icra daireleri Avrupa yakasında ağırlıklı olarak Çağlayan'da, Anadolu yakasında Kartal'da toplanmıştır; Bakırköy, Büyükçekmece, Silivri ve Gaziosmanpaşa kendi yargı çevrelerindeki takipleri yürütür. Takibin başlatıldığı yer, çek davasının görüldüğü yerden farklı olabilir.

İtirazın gideceği yer. Tazyik hapsi kararlarına karşı yapılan itirazda kanun ilginç bir yol öngörmüştür: mahkeme dosyayı, o yerde icra ceza mahkemesinin birden fazla dairesi varsa numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire söz konusuysa birinci daireye gönderir. O yerde icra ceza mahkemesinin tek dairesi varsa itiraz asliye ceza mahkemesinde incelenir. Çağlayan, Kartal ve Bakırköy gibi çok daireli adliyelerde itiraz aynı adliyede kalır; tek daireli yerlerde ise dosya asliye ceza mahkemesine gider. İtiraz incelemesi sonucunda verilen karar kesindir.

Hakkınızda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı olup olmadığını Risk Merkezi kayıtlarından, dosyalarınızın hangi adliyede olduğunu ise e-Devlet üzerinden UYAP sorgusuyla ya da bir avukat aracılığıyla öğrenebilirsiniz. Adliyelerin yargı çevreleri zaman zaman değişebilir.

Sık sorulan sorular