Mağdur tarafının temsili
Ceza avukatlığı yalnızca savunma değildir. Bir suçun mağduru olan kişinin de dosyada söz sahibi olabilmesi için usulü işletmesi gerekir: dilekçesini doğru yazmak, delilini zamanında sunmak, takipsizlik kararına süresinde itiraz etmek ve davaya katılmak. Bu sayfa, dosyanın şikâyetçi tarafında duran kişinin haklarını ve bu hakların pratikte nasıl kullanıldığını anlatıyor.
Kısaca
Günlük konuşmada hepsi "şikâyetçi" diye anılır ama dosyada dört ayrı sıfat vardır ve her biri farklı bir yetki kümesi taşır.
Mağdur, suçun doğrudan hedefi olan kişidir. Müşteki, şikâyet hakkını fiilen kullanmış olandır; mağdur şikâyetçi olmayabilir, olmadığında da bazı suçlarda soruşturma resen yürür. Suçtan zarar gören daha geniştir: fiilden zarar görmüş, mağdur olmayan kişileri de kapsar — öldürülen kişinin yakınları ya da malvarlığı zarara uğrayan şirket gibi. Takipsizlik kararına itiraz hakkını kanun bu geniş kavrama tanımıştır CMK m. 173/1.
Katılan ise yalnızca kovuşturma aşamasında doğan bir sıfattır. Mağdur veya suçtan zarar gören, kamu davasına katılma talebi kabul edildiğinde katılan olur ve o andan itibaren duruşmanın tarafı hâline gelir CMK m. 237-239.
Bu ayrım teorik değildir. Kanun, davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yollarına başvurmayı açıkça davaya katılmış olma koşuluna bağlamıştır CMK m. 234/1-b. Duruşmalara katılmış, hatta tanık olarak dinlenmiş ama katılma talebi hiç sunulmamış bir müştekinin, beraat kararına karşı istinafa gitme imkânı bu yüzden tartışmalı hâle gelir.
CMK m. 234 hakları iki evreye ayırarak sayar. Soruşturma evresinde: delillerin toplanmasını isteme; soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteme; CMK m. 153'e uygun olmak koşuluyla vekil aracılığıyla soruşturma belgelerini ve el konulan eşyayı inceletme; ve kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz hakkını kullanma.
Kovuşturma evresinde: duruşmadan haberdar edilme, kamu davasına katılma, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme ve — katılmış olmak koşuluyla — kanun yollarına başvurma.
Kanun ayrıca ücretsiz vekil imkânı tanır. Vekili bulunmayan mağdur, cinsel saldırı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet gibi kanunda sayılan suçlarda ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl ise, istem aranmaksızın vekil görevlendirilir CMK m. 234/2. Bu hakların mağdura anlatılması ve tutanağa geçirilmesi de kanunî bir zorunluluktur.
Şikâyet süresi. Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Süre, zamanaşımını geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar TCK m. 73/1-2. Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden biri süreyi geçirirse diğerlerinin hakkı düşmez TCK m. 73/3. Şikâyete bağlı hakaret suçunda ayrıca bir üst sınır vardır: şikâyet süresi, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez.
Takipsizlik kararına itiraz. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar tebliğ edildiğinde, suçtan zarar gören iki hafta içinde itiraz edebilir. İtiraz mercii, kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğidir CMK m. 173/1. Dilekçede, kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir CMK m. 173/2.
Hâkimlik üç yoldan birini izler: soruşturmanın genişletilmesine gerek görürse bunu açıkça belirterek başsavcılıktan talepte bulunur; kamu davasının açılması için yeterli neden bulunmazsa istemi gerekçeli olarak reddeder ve itiraz edeni giderlere mahkûm eder; istemi yerinde bulursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir CMK m. 173/3-4. İtiraz reddedilirse, aynı fiilden dolayı yeniden kamu davası açılabilmesi CMK m. 172/2'deki koşullara bağlanır — yani kapı tamamen kapanmasa da eşik yükselir. Savcının kamu davası açmama konusunda takdir yetkisini kullandığı hâllerde bu madde uygulanmaz CMK m. 173/5.
Katılma zamanı. Katılma talebi kovuşturma evresine özgüdür ve hüküm verilmeden önce ileri sürülmelidir. Talep, duruşmada şikâyeti belirten bir beyanla veya dilekçeyle yapılır; mahkeme Cumhuriyet savcısı ile sanık ve varsa müdafiini dinledikten sonra karar verir CMK m. 238.
Karakolda alelacele yazdırılan iki cümlelik beyan, savcılığa olayın hukukî çerçevesini vermez. Hangi fiilin hangi suçu oluşturduğu, hangi delilin kimden isteneceği yazılmadığında dosya çoğu zaman eksik delille kapanır.
Kamera kayıtları belirli sürelerle üzerine yazılır, HTS ve baz kayıtları için saklama süreleri vardır, sosyal medya içeriği silinebilir. Bunların yazılı olarak ve zamanında istenmesi gerekir; sonradan "kayıt yok" cevabı gelir.
Yaralama ve hakaret olaylarında iki taraf da şikâyetçi olur. Aynı kişi bir dosyada müşteki, diğerinde şüphelidir. Bu iki sıfatın birlikte yönetilmesi gerekir; birinde verilen ifade diğerini doğrudan etkiler.
Dosya uzlaştırma bürosuna gönderildiğinde mağdura teklif iletilir. Kabul, dosyayı bitirir; ret, kovuşturmanın önünü açar. Bu karar, edimin içeriği ve tazminat hakkının akıbeti hesaba katılmadan verilmemelidir.
Bir başka sık durum, mağdurun dosyadan hiç haberdar olmamasıdır. Adres değişikliği bildirilmediğinde tebligatlar eski adrese gider; takipsizlik kararı tebliğ edilmiş sayılır ve iki haftalık itiraz süresi kişi hiçbir şey bilmeden işler. Şikâyet dilekçesine güncel adres, telefon ve varsa vekil bilgisinin yazılması bu yüzden usulî bir ayrıntı değildir.
Anlatım, tarih ve yer bilgisiyle birlikte kronolojiye dökülür; hangi fiilin hangi suçu oluşturduğu belirlenir. Suç duyurusu veya şikâyet dilekçesi, talep edilen delilleri de listeleyerek Cumhuriyet başsavcılığına verilir.
Savcılık şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplar. Vekil, yazılan müzekkerelerin cevaplanıp cevaplanmadığını ve mağdur beyanının doğru alınıp alınmadığını takip eder; eksik kalan noktalar için ek talep sunar.
Suç uzlaştırma kapsamındaysa dosya uzlaştırmacıya gönderilir. Kapsam dışındaysa veya uzlaşma sağlanmazsa, yeterli şüphe görüldüğünde iddianame düzenlenir ve mahkemenin kabulüyle kamu davası açılır.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilirse, tebliğden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir. Dilekçede kararın gerekçesi karşılanır ve toplanmayan deliller gösterilir. Hâkimlik istemi yerinde bulursa savcılık iddianame düzenler.
İlk duruşmadan önce veya duruşmada katılma talebi sunulur. Katılan sıfatı alındıktan sonra tanık dinletme, soru sorma, delil sunma ve esas hakkında beyanda bulunma imkânı doğar. Hüküm sonrası kanun yoluna başvurma hakkı da bu sıfata bağlıdır.
Suç duyurusu ve şikâyet, kural olarak suçun işlendiği yerin Cumhuriyet başsavcılığına yapılır. İstanbul'da bu, Avrupa yakasında büyük ölçüde İstanbul Adliyesi (Çağlayan), Bakırköy, Büyükçekmece, Gaziosmanpaşa ve Silivri; Anadolu yakasında ise İstanbul Anadolu Adliyesi (Kartal) anlamına gelir. İlçelerin hangi adliyenin yargı çevresine bağlı olduğu zaman içinde değişebildiğinden, dilekçe verilmeden önce ilgili başsavcılıktan teyit alınması yerinde olur. Yanlış yere verilen dilekçe kaybolmaz; yetkili başsavcılığa gönderilir, ancak bu gecikme delil toplama açısından zaman kaybettirir.
Kovuşturma aşamasında görevli mahkeme suça göre belirlenir. Yaralama, hakaret, tehdit, dolandırıcılık gibi suçların önemli bölümü asliye ceza mahkemesinde, ağır ceza sınırını aşan suçlar ağır ceza mahkemesinde görülür. Katılma talebi, dosyanın görüldüğü bu mahkemeye sunulur.
Takipsizlik kararına itirazda mercii belirleyen kural nettir: kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliği. Bu da kararı hangi başsavcılığın verdiğine göre değişir; kararın üzerindeki soruşturma numarası ve başsavcılık adı, belirlemenin çıkış noktasıdır.
Sık sorulan sorular
Şikâyet dilekçesini herkes kendisi verebilir. Fark, dilekçeden sonra başlar. Hangi delilin kimden isteneceğini yazılı olarak talep etmek, gelen cevapları takip etmek, eksik adlî raporu tamamlatmak, takipsizlik kararına süresinde ve gerekçeye cevap veren bir dilekçeyle itiraz etmek ve kovuşturmada katılan sıfatını almak usul bilgisi ister. Kanun mağdura bu hakları tanımıştır; kullanılmadıklarında dosya kendiliğinden ilerlemez.
Evet. Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Yetkili hâkimlik, kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdedir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir. Hâkimlik soruşturmanın genişletilmesini isteyebilir, istemi reddedebilir ya da yerinde bulursa savcılığın iddianame düzenlemesine karar verir.
Katılma, mağduru duruşmanın seyircisi olmaktan çıkarıp tarafı hâline getirir. Katılan tanık dinletebilir, soru sorabilir, delil sunabilir ve esas hakkında beyanda bulunabilir. En önemlisi, kanun yollarına başvurma hakkı kanunda açıkça davaya katılmış olma koşuluna bağlanmıştır. Katılma talebi sunulmamışsa, beraat gibi bir karara karşı ne yapılabileceği tartışmalı hâle gelir.
Dikkatli olunması gereken nokta budur. Kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda vazgeçme davayı düşürür. Kamu davasının düşmesi vazgeçmeden ileri gelmişse ve kişi vazgeçtiği sırada şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa, artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz. Yani "şikâyetimden vazgeçiyorum" cümlesinin yanına eklenen bir ibare, tazminat yolunu da kapatabilir. Vazgeçme beyanı imzalanmadan önce metnin okunması gerekir.
Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda süre altı aydır ve zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, fiili ve failin kim olduğunu bildiğiniz veya öğrendiğiniz günden başlar. Süre geçerse soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Şikâyet hakkı olan birkaç kişiden birinin süreyi kaçırması diğerlerinin hakkını düşürmez. Şikâyete bağlı hakaret suçunda ayrıca fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yıllık bir üst sınır vardır. Resen takip edilen suçlarda ise böyle bir şikâyet süresi işlemez.
Kanun belirli hâllerde baro tarafından ücretsiz vekil görevlendirilmesini öngörür. Vekili bulunmayan mağdur; cinsel saldırı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet gibi kanunda sayılan suçlarda ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından kendisine avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malûl ise istem aranmaksızın vekil görevlendirilir.
İlgili sayfalar
Mağdur tarafında sonucu belirleyen şey adlî rapordur. Raporun kategorisi, cezayı ve uzlaştırma imkânını birlikte değiştirir.
Sayfaya gitPara transferi, hesap hareketi ve yazışma kayıtlarının erken istenmesi gereken dosyalar. Nitelikli hâller görevli mahkemeyi değiştirir.
Sayfaya gitŞikâyet süresinin en çok kaçırıldığı alan. Hakarette fiilin tarihinden itibaren işleyen ayrı bir üst sınır da bulunuyor.
Sayfaya gitCeza muhakemesinden doğan tazminat talepleri. Dosyanın karşı yüzünde duran, ancak tazminat mantığını göstermesi bakımından okunması yararlı bir konu.
Sayfaya gitKatılan sıfatı alınmışsa hükme karşı gidilecek yol. Süreler kısadır ve kararın tefhim ya da tebliğine göre işler.
Sayfaya gitSoruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında savunma ve mağdur tarafı vekilliği. Konu başlıklarının tamamı.
Sayfaya gitİlgili sayfalar
Dolandırıcılık dosyalarının kaderini çoğu zaman tek bir soru belirler: ortada gerçekten bir hile mi var, yoksa ödenmemiş bir borç mu?
Sayfaya git
Hakaret dosyaları çoğu zaman kısa bir tartışmadan, bir mesajdan ya da bir sosyal medya yorumundan doğar.
Sayfaya git
Beraat etmek dosyayı kapatır ama kaybedilen ayları geri getirmez.
Sayfaya git
Dosyanızın konusu belliyse doğrudan ilgili suç sayfasına gidebilirsiniz. Tüm çalışma alanları
Elinizdeki şikâyet dilekçesi, soruşturma numarası, adlî rapor ya da takipsizlik kararıyla birlikte arayın. İlk görüşmede dosyanın hangi aşamada olduğunu, işleyen bir süre bulunup bulunmadığını ve hangi delillerin acilen istenmesi gerektiğini açıkça konuşalım.
